Giáo án Tập làm một bài thơ bốn chữ hoặc năm chữ

Huy động trải nghiệm về thơ đã học, nhận biết dấu hiệu số tiếng trong dòng thơ và xác định nhiệm vụ của bài học là tập làm một bài thơ bốn chữ hoặc năm chữ.

HS lắng nghe GV đọc diễn cảm khổ thơ mẫu Mầm xanh thức dậy / Nắng ghé bên thềm / Em nâng bình nhỏ / Tưới giọt êm đềm. HS trả lời ba câu hỏi: (1) Khổ thơ có mấy dòng? (2) Mỗi dòng có mấy tiếng? (3) Khổ thơ nói về điều gì và thể hiện cảm xúc nào?

• Khổ thơ có 4 dòng; mỗi dòng có 4 tiếng, nên đây là dòng thơ bốn chữ.
• Khổ thơ nói về việc chăm cây buổi sáng, thể hiện tình cảm nhẹ nhàng, chăm chút của em đối với cây non.
• Nhiệm vụ bài học: HS biết chọn một cảm xúc hoặc cảnh nhỏ, giữ số tiếng nhất quán để viết một khổ thơ bốn chữ hoặc năm chữ.

Nêu được các bước tổ chức một bài thơ bốn chữ hoặc năm chữ: chọn cảm xúc hoặc cảnh nhỏ, chọn số tiếng, chú ý hình ảnh, nhịp và vần, đọc và đếm để sửa.

HS làm việc theo nhóm 4 người, đọc mục Kiểu văn bản và cách triển khai trong sách và trả lời các câu hỏi GV đặt ra:

• Câu hỏi 1: Bài thơ nên bắt đầu từ đâu? (chọn một cảm xúc hoặc cảnh nhỏ)
• Câu hỏi 2: Vì sao phải chọn số tiếng và giữ số tiếng nhất quán?
• Câu hỏi 3: Khi viết cần chú ý những gì về hình ảnh, nhịp và vần?
• Câu hỏi 4: Vì sao phải đọc thành tiếng và đếm từng dòng?
  Nhóm ghi kết quả vào giấy nháp, dùng bảng ghi các cặp Cần làm – Lý do.

Kiến thức HS rút ra:

• Chọn một cảm xúc hoặc cảnh nhỏ (ví dụ: buổi sáng chăm cây, giọt nước trên lá), không chọn đề tài quá rộng.
• Chọn dòng bốn tiếng hoặc năm tiếng rồi giữ số tiếng nhất quán ở tất cả các dòng để bài thơ có nhịp đều.
• Chú ý hình ảnh cụ thể, nhịp đọc tự nhiên (có thể ngắt 2/2, 2/3 hoặc 3/2 nếu vẫn rõ nghĩa) và vần tự nhiên; không ép vần đến mức sai nghĩa.
• Thơ cần cảm xúc và chi tiết chứ không chỉ đủ số tiếng.
• Đọc thành tiếng, đếm từng dòng và sửa chỗ khó đọc trước khi hoàn thiện.

Đếm đúng số tiếng, nhận biết ngắt nhịp, vần chân cách và biện pháp nhân hóa trong khổ thơ bốn chữ và khổ thơ năm chữ mẫu.

HS làm việc theo cặp đôi, hoàn thành Phiếu học tập số 1 dựa trên hai khổ thơ mẫu trong sách: khổ thơ bốn chữ Mầm xanh thức dậy... và khổ thơ năm chữ Buổi sớm em ra ngõ... HS dùng bút đánh dấu dấu gạch chéo để tách tiếng trong từng dòng.

Đáp án Phiếu học tập số 1:

• Khổ bốn chữ: mỗi dòng 4 tiếng: Mầm/xanh/thức/dậy; Nắng/ghé/bên/thềm; Em/nâng/bình/nhỏ; Tưới/giọt/êm/đềm.
• Khổ bốn chữ có thể ngắt nhịp 2/2 (ví dụ: Mầm xanh / thức dậy).
• Vần chân cách: thềm (dòng 2) và đềm (dòng 4).
• Biện pháp nhân hóa: mầm thức dậy, nắng ghé bên thềm.
• Chi tiết thể hiện cảm xúc chăm chút: bình nhỏ và từng giọt tưới.
• Khổ năm chữ: mỗi dòng 5 tiếng: Buổi/sớm/em/ra/ngõ; Nhìn/mầm/thức/cùng/hoa; Giọt/sương/nằm/trên/lá; Mỉm/cười/đón/nắng/qua.
• Khổ năm chữ có thể ngắt nhịp 2/3 hoặc 3/2 nếu vẫn rõ nghĩa; vần chân cách: hoa (dòng 2) và qua (dòng 4).

Củng cố mục đích của kiểu viết, cách sử dụng bài mẫu, các bước tạo lập văn bản và cách thực hiện nhiệm vụ viết.

HS làm bốn bài tập sau, có thể đối chiếu trên trang bài học NeoEdu sau khi làm xong:

1. Mục đích trọng tâm của kiểu viết trong bài là gì? A. tạo cảm xúc qua dòng thơ và hình ảnh; B. chỉ chép lại một bài mẫu; C. tăng số chữ dù không thêm ý; D. gán mọi suy đoán thành sự thật.
2. Cách sử dụng bài mẫu phù hợp là: A. đổi tên rồi nhận là trải nghiệm của mình; B. học cách tổ chức, chọn nội dung riêng và kiểm tra; C. chép mọi câu cho đủ độ dài; D. bỏ mọi bước sửa.
3. Xếp quy trình tạo lập văn bản.
4. Ghép bước viết với việc cần làm: lập ý; viết nháp; chỉnh sửa.

Đáp án:

1. A (tạo cảm xúc qua dòng thơ và hình ảnh).
2. B (học cách tổ chức, chọn nội dung riêng và kiểm tra; bài mẫu cho thấy cách làm, không thay thế sản phẩm độc lập).
3. Xác định mục đích và người đọc → Chọn thông tin, lập ý → Viết bản nháp → Đối chiếu yêu cầu và sửa.
4. Lập ý – chọn và sắp thông tin trước khi viết; viết nháp – triển khai ý thành lời; chỉnh sửa – đọc lại và thay chỗ chưa đạt.

Vận dụng cách tổ chức bài thơ bốn chữ để viết một khổ thơ về chăm cây, chỉ ra số tiếng, một hình ảnh và cách ngắt nhịp, tự đánh giá và góp ý cho bạn.

HS viết một khổ thơ bốn chữ về chăm cây (4 dòng). Sau đó ghi ba nội dung: số tiếng mỗi dòng, một hình ảnh trong khổ thơ, cách ngắt nhịp. Tự kiểm: Bài đã tạo cảm xúc qua dòng thơ và hình ảnh chưa? Có câu nào chỉ lặp không? Đọc to và đếm lại từng dòng. Nếu còn thời gian, đổi bài với bạn và ghi một nhận xét gắn với chỗ cụ thể.

Sản phẩm mong đợi: một khổ thơ bốn chữ có 4 dòng, mỗi dòng đúng 4 tiếng; ghi rõ một hình ảnh (ví dụ: cây non, giọt nước, nắng sớm) và cách ngắt nhịp (2/2 hoặc phù hợp với nghĩa). Ví dụ minh họa, không phải đáp án duy nhất: Cây non đang lớn / Em tưới mỗi chiều / Lá xanh đón nắng / Gió nhẹ thổi nhiều. Hình ảnh: cây non; nhịp 2/2. Chấp nhận cách viết khác có căn cứ, miễn là đúng số tiếng và tạo được cảm xúc.