Giáo án Thực hành tiếng Việt trang 47 – Tập 1

HS nhận ra cùng một từ có thể mang nghĩa khác nhau tùy ngữ cảnh và bước đầu biết dùng cách thay từ để kiểm tra nghĩa.

GV chiếu hai câu “Chè này rất ngọt.” và “Giọng cô ấy ngọt ngào.”. HS trả lời câu hỏi: Từ “ngọt” trong hai câu có cùng nghĩa không? Thử thay “ngọt” bằng một từ gần nghĩa (ví dụ “ngọt” → “có vị đường” ở câu 1; “ngọt” → “êm dịu, dễ nghe” ở câu 2), đọc lại câu và nhận xét xem câu nào vẫn hợp lí.

• Từ “ngọt” ở câu thứ nhất chỉ vị (vị đường). Từ “ngọt” ở câu thứ hai chỉ âm điệu dễ nghe.
• Cùng một từ nhưng nghĩa khác nhau, nghĩa phụ thuộc vào ngữ cảnh câu.
• Thử thay bằng từ gần nghĩa rồi đọc lại là cách kiểm tra cách giải thích có phù hợp hay không.

HS ôn lại và vận dụng quy trình xác định nghĩa của từ trong ngữ cảnh; nhận biết nghĩa gốc và nghĩa chuyển qua ví dụ “ngọt”.

HS làm việc theo cặp, đọc phần “Nhận biết trong ngữ cảnh” trong sách và xem lại ví dụ: Đề: “Giọng bà ngọt ngào” nói chủ yếu về điều gì? Các em thực hiện: (1) xác định từ cần giải thích; (2) thử thay bằng từ gần nghĩa; (3) đọc lại và kiểm tra quan hệ giữa các từ. Sau đó trả lời: Từ “ngọt” trong “ngọt ngào” đã chuyển từ cảm giác vị sang điều gì?

Kiến thức HS rút ra:

• Quy trình ba bước: xác định từ cần giải thích → thử thay bằng từ gần nghĩa → đọc lại để kiểm tra; nếu quan hệ các từ bị lệch thì cách giải thích chưa phù hợp.
• Ví dụ: “Giọng bà ngọt ngào” nói chủ yếu về giọng nói êm dịu, dễ nghe (đáp án D). “Ngọt ngào” chuyển từ cảm giác vị sang sắc thái âm thanh.
• Nghĩa gốc là nghĩa cơ sở thường dùng; nghĩa chuyển là nghĩa phát triển từ nghĩa gốc trong liên hệ tương đồng hoặc gần gũi.

HS hệ thống hóa các quan hệ nghĩa (nghĩa gốc – nghĩa cơ sở thường dùng; nghĩa chuyển – nghĩa phát triển), phân biệt ẩn dụ với nhân hóa và nêu được tác dụng của hình ảnh.

HS hoàn thành Phiếu học tập số 1 theo nhóm 4 người. Nội dung phiếu gồm bảng điền thông tin về ẩn dụ (“hạt nắng”), nhân hóa và câu hỏi: Hình ảnh “hạt nắng” làm người đọc hình dung điều gì? Vì sao không nên gọi mọi từ khác thường là ẩn dụ hay nhân hóa?

Kiến thức HS rút ra (theo Phiếu học tập số 1):

• Ẩn dụ chuyển tên gọi dựa trên sự tương đồng: “hạt nắng” gợi ánh sáng thành những điểm nhỏ, lấp lánh.
• Nhân hóa và ẩn dụ có thể cùng tạo sức gợi nhưng không đồng nhất; một từ khác thường chưa chắc là ẩn dụ hay nhân hóa.
• Khi phân tích, cần nói rõ hình ảnh làm người đọc hình dung điều gì, đừng chỉ gọi tên hiện tượng.

HS vận dụng kiến thức về nghĩa từ trong ngữ cảnh để chọn đáp án đúng và giải thích lựa chọn của mình.

GV đưa lên bảng ba bài tập (dùng bài tập 1, 2, 3 của trang bài học). HS làm cá nhân, sau đó đối chiếu với bạn cùng bàn. HS có thể kiểm tra đáp án tương tác trên trang NeoEdu nếu có thiết bị.

1. “Giọng bà ngọt ngào” nói chủ yếu về điều gì? A. lượng đường trong giọng; B. độ nóng âm thanh; C. màu áo bà; D. giọng nói êm dịu, dễ nghe.
2. “Mầm hi vọng” dùng mầm theo nghĩa nào? A. đồ vật kim loại; B. âm thanh lớn; C. sự bắt đầu có khả năng lớn lên; D. một loại rau cụ thể.
3. Cách giải thích từ đúng cần ưu tiên gì? A. ý đoán không xem câu; B. ngữ cảnh câu và đoạn; C. chỉ chữ cái đầu; D. độ dài từ.

Đáp án và giải thích:

1. Đáp án D. Ngọt ngào chuyển từ cảm giác vị sang sắc thái âm thanh.
2. Đáp án C. Hi vọng được hình dung như sự sống nảy mầm.
3. Đáp án B. Cùng một từ có thể có các nghĩa khác nhau nên phải dựa vào ngữ cảnh câu và đoạn.

HS đánh giá đúng sai các quan hệ nghĩa và ghép đúng hiện tượng với ý nghĩa hoặc chức năng tương ứng.

HS làm Phiếu học tập số 2 theo cặp.
Bài 4. Đánh giá hai quan hệ khái niệm: a) nghĩa gốc – nghĩa cơ sở thường dùng; b) nghĩa chuyển – nghĩa cơ sở thường dùng. Ghi Đ hoặc S và sửa lại phát biểu sai.
Bài 5. Ghép hiện tượng với ý nghĩa hoặc chức năng: nghĩa gốc; nghĩa chuyển.

Đáp án:
4. a) Đ (nghĩa gốc là nghĩa cơ sở thường dùng). b) S; sửa lại: nghĩa chuyển – nghĩa phát triển trong liên hệ tương đồng hoặc gần gũi (với nghĩa gốc).
5. Nghĩa gốc → nghĩa cơ sở thường dùng; nghĩa chuyển → nghĩa phát triển trong liên hệ tương đồng hoặc gần gũi.

HS vận dụng kiến thức để tự tạo ví dụ mới cho nghĩa gốc và nghĩa chuyển, đồng thời giải thích được điểm khác nhau giữa hai nghĩa.

GV yêu cầu mỗi HS viết hai ví dụ mới (không chép lại ví dụ trong bài). Ví dụ gợi ý: “Nước giếng rất trong” và “Giọng hát của em trong”. HS giải thích: nghĩa thứ nhất chỉ nước ít vẩn đục; nghĩa thứ hai chuyển sang âm thanh rõ, sáng, dễ nghe. Nghĩa thứ hai phát triển từ nét tương đồng về sự không vẩn đục; đối tượng (nước, giọng hát) giúp xác định nghĩa.

Mỗi HS viết được hai ví dụ mới, ví dụ mẫu:

• Ví dụ 1 (nghĩa gốc): “Nước suối trong vắt, nhìn thấy đáy.” Giải thích: trong chỉ nước không vẩn đục.
• Ví dụ 2 (nghĩa chuyển): “Tiếng sáo trong vang lên giữa đêm.” Giải thích: trong chuyển sang âm thanh rõ, dễ nghe; dựa vào đối tượng là tiếng sáo.
  Tiêu chí: ví dụ thể hiện đúng hai mục; giải thích dựa vào dấu hiệu, ngữ cảnh; phân biệt được ý nghĩa.