Giáo án Trở gió

Huy động trải nghiệm của HS về sự chuyển mùa ở quê hương, từ đó dẫn vào nhiệm vụ đọc hiểu tản văn Trở gió.

HS trả lời câu hỏi của GV: “Khi thời tiết đổi mùa ở quê em, điều gì khiến em nhận ra mùa đã về trước tiên: âm thanh, mùi, hơi gió hay cảnh vật?”. Sau đó HS liệt kê ba đến bốn dấu hiệu và chia sẻ cảm xúc đi kèm.

Danh sách 3–4 dấu hiệu chuyển mùa HS nêu (ví dụ: tiếng gió, hơi lạnh buổi sáng, cây lá đổi màu, mùi nhà bếp cuối năm) kèm một câu mô tả cảm xúc. HS nhận ra: một làn gió có thể gợi kí ức và tình cảm với nơi chốn; đây chính là điều văn bản sẽ khám phá.

HS nêu được thể loại tản văn, nhận biết bản tóm lược không phải nguyên văn và tóm tắt được mạch trình bày của văn bản.

HS đọc bản tóm lược và ghi chú thể loại nguyên tác, trả lời các câu hỏi:

• Ghi chú về nguyên tác cho biết tác phẩm thuộc thể loại nào?
• Vì sao bản tóm lược không được xem là văn bản gốc?
• Sắp xếp mạch trình bày của bản tóm lược theo ba bước: Kí ức và cảm giác cuối năm thức dậy; Nhận ra gió chướng trở về; Tình gắn bó quê nhà rõ thêm.
  HS làm việc theo cặp đôi, sau đó đối chiếu với văn bản.

• Thể loại: tản văn (ghi chú về nguyên tác).
• Bản tóm lược do nhóm biên soạn viết mới, chỉ là bản tóm lược và bình giải; không giữ nguyên thể thơ hay lời kể, nên không được trích lại như lời tác giả.
• Mạch trình bày đúng: Nhận ra gió chướng trở về → Kí ức và cảm giác cuối năm thức dậy → Tình gắn bó quê nhà rõ thêm.
• Nội dung khái quát: gió chướng trở về khiến người viết nhận ra thời gian cuối năm ở quê Nam Bộ; âm thanh, hơi gió đánh thức kí ức, chờ mong lẫn bâng khuâng.

HS phân tích được đặc trưng nghệ thuật của tản văn và tác dụng của chi tiết gió chướng, biết nối sự chuyển của gió với chuyển động tâm trạng.

HS làm việc nhóm 4 với Phiếu học tập số 1 (ba cột: chi tiết – nhận xét – lí giải). Nhóm chọn ít nhất hai chi tiết trong bản tóm lược, nêu nhận xét và lí giải. Các câu hỏi gợi ý:

• Gió chướng gọi về kí ức và nếp sống cuối năm có tác dụng gì?
• Cảm xúc trong văn bản pha trộn những gì?
• Lối diễn đạt và từ ngữ mang sắc thái vùng miền tạo giọng điệu thế nào?
• Vì sao gió chướng là điểm tựa liên tưởng, không nên diễn giải thành mọi loại gió ở mọi miền?

Nhóm hoàn thành Phiếu học tập số 1 với kết luận:

• Tản văn kết nối quan sát bên ngoài (gió, âm thanh, cảnh vật) với dòng cảm giác bên trong (kí ức, chờ mong, bâng khuâng), không dựa vào cốt truyện.
• Cảm xúc pha trộn: vui vì mùa quen trở lại, xao xác vì thời gian trôi.
• Giọng gần lời tâm sự; từ ngữ mang sắc thái Nam Bộ tạo nét riêng.
• Gió chướng là điểm tựa liên tưởng gắn với quê nhà; khi nhận xét tác dụng, phải nối sự chuyển của gió với chuyển động tâm trạng.

HS vận dụng kiến thức về thể loại, nội dung và cách nhận xét có căn cứ để trả lời các câu hỏi trong Phiếu học tập số 2 và kiểm tra nhanh trên NeoEdu.

HS làm Phiếu học tập số 2 cá nhân trong 6 phút, sau đó đối chiếu theo cặp. Có thể dùng bài tập tương tác trên trang NeoEdu để kiểm tra nhanh nếu có thiết bị.

Đáp án:

• Câu 2: B (tản văn).
• Câu 3: A (tình yêu nơi chốn qua tín hiệu mùa).
• Câu 4: a) Đ; b) S; c) S. Nhận định a được bản tóm lược hỗ trợ; nhận định b và c sai với nội dung và giới hạn đọc của văn bản.
• Câu 5: Nhận ra gió chướng trở về → Kí ức và cảm giác cuối năm thức dậy → Tình gắn bó quê nhà rõ thêm.
• Câu 6: A và B. Nhận định C và D không có trong bản tóm lược.

HS liên hệ được chi tiết gió chướng với trải nghiệm thực tế, nêu việc làm hoặc cách nhìn phù hợp với tình yêu nơi chốn và nhận ra giới hạn của liên hệ.

GV nêu tình huống: “Em hãy chọn một mùa trong năm ở nơi em sống và nêu một việc làm cụ thể giúp em gắn bó hơn với nơi chốn đó. Liên hệ này khác với văn bản ở điểm nào?”. HS nói trong 1 phút, các bạn nhận xét. Phần viết đoạn văn 8–10 câu về chủ đề “tình yêu nơi chốn qua tín hiệu mùa” giao về nhà.

Mẫu tham khảo: “Mỗi khi trời đổi gió, em thường ra hiên quan sát cây cối và hàng xóm để cảm nhận rõ mùa đã về. Việc làm đó giúp em thêm trân trọng nơi mình sống. Tuy nhiên, đó là trải nghiệm cá nhân, còn tản văn chỉ gợi cảm xúc chứ không hướng dẫn cách làm nào; vì vậy em chỉ liên hệ ở góc độ cảm nhận.”