Giáo án Thực hành tiếng Việt trang 72 – Tập 1

Huy động kiến thức nền về từ chỉ thời gian và mức độ, tạo tò mò để HS nhận ra một từ nhỏ có thể làm thay đổi nghĩa câu.

HS quan sát hai câu “Cây ra lá” và “Cây đang ra lá”, trả lời: Hai câu khác nhau ở chỗ nào? Từ nào được thêm vào và nó bổ sung ý nghĩa gì cho “ra lá”?

HS nêu được: “đang” được thêm vào, bổ sung ý nghĩa thời gian diễn tiến cho “ra lá”, cho biết việc ra lá đang diễn ra ở thời điểm nói; câu thứ nhất chỉ thông báo sự việc, không nêu thời điểm rõ ràng. Từ đó HS hình thành ý: phó từ là từ thêm vào để bổ sung ý nghĩa cho từ khác.

HS nêu được các nhóm phó từ theo ý nghĩa (thời gian, phủ định, mức độ, cầu khiến, tiếp diễn hoặc tương tự, số lượng) và nhận ra mỗi nhóm bổ sung ý nghĩa gì.

HS làm việc nhóm 4 bằng kĩ thuật khăn trải bàn, hoàn thành Phiếu học tập số 1: đọc mục Nhận biết trong ngữ cảnh (SGK trang 72), điền từ vào từng nhóm và nêu ý nghĩa, rồi đặt một ví dụ cho mỗi nhóm. Câu hỏi GV đặt ra: Nhóm nào nêu thời gian? Nhóm nào nêu phủ định? Vì sao “những”, “các”, “mọi” được xếp riêng?

Kết quả Phiếu học tập số 1 gồm: Thời gian: đã, đang, sẽ. Phủ định: không, chưa. Mức độ: rất, hơi. Cầu khiến: hãy, đừng. Tiếp diễn hoặc tương tự: cũng, vẫn, còn (tùy ngữ cảnh). Số lượng: những, các, mọi, bổ sung ý nghĩa số lượng cho danh từ như “những học sinh”, không chỉ một con số cụ thể như số từ. Kiến thức rút ra: một từ có thể đổi vai trò khi đổi cách dùng.

HS giải thích được sự khác nhau về nghĩa giữa các cặp phó từ dễ nhầm (chưa/không, hơi/rất, đã/sẽ, vẫn/cũng) trong ngữ cảnh cụ thể.

HS làm việc cặp đôi, hoàn thành Phiếu học tập số 2: đọc mục Cách dùng và tránh nhầm và so sánh các cặp sau. (1) “Em chưa hoàn thành” và “Em không hoàn thành”: chưa để mở khả năng về sau. (2) “Hơi lạnh” và “rất lạnh”: khác về mức độ. (3) Ví dụ đề: So sánh “Lan đọc sách” với “Lan vẫn đọc sách”. Câu hỏi: Phó từ thay đổi điều gì trong câu? Muốn hiểu “vẫn” cần dựa vào điều gì?

HS nêu được: “Chưa” hàm ý việc chưa xảy ra nhưng có thể xảy ra sau; “không” phủ định hẳn. “Hơi” chỉ mức độ nhẹ, “rất” chỉ mức độ cao. “Vẫn” bổ sung ý tiếp diễn bất chấp thay đổi hoặc điều kiện đã được nhắc, do đó phải dựa vào ngữ cảnh để biết điều gì tiếp diễn. Thay phó từ có thể đổi thái độ người nói và thời điểm sự việc.

HS vận dụng kiến thức để làm đúng các bài tập 1 đến 5 trong SGK (trắc nghiệm, đúng – sai, ghép cặp).

HS làm bài theo nhóm 4 trên bảng nhóm, sau đó đối chiếu với đáp án. Đề: (1) Phó từ trong “Cây đang ra lá” là: A. cây; B. đang; C. ra; D. lá. (2) “Hơi” trong “hơi lạnh” bổ sung: A. thứ tự; B. mức độ; C. nơi chốn; D. số lượng vật. (3) Trong “Em chưa hoàn thành”, phó từ phủ định là {{1}}. (4) Đúng hay sai? a) Rất và hơi cùng biểu thị mức độ. b) Chưa luôn đồng nghĩa hoàn toàn với không. c) Đừng có thể biểu thị yêu cầu không làm. (5) Ghép phó từ với nghĩa chính trong ngữ cảnh: sẽ đi; rất đẹp; đừng chạy.

Đáp án: (1) B, đang bổ sung thời gian diễn tiến cho “ra lá”. (2) B, hơi chỉ mức độ nhẹ. (3) chưa, chưa phủ định ở thời điểm đang nói. (4) a) Đúng; b) Sai, chưa để mở khả năng về sau; c) Đúng, chưa thường hàm ý còn có thể diễn ra sau. (5) sẽ đi – tương lai; rất đẹp – mức độ cao; đừng chạy – cầu khiến phủ định. HS đọc cả cụm để xác định nghĩa trước khi chọn.

HS đặt được câu chỉ khác một phó từ, so sánh được hai phó từ trong ngữ cảnh và sửa được câu dùng sai phó từ theo mục đích lời nhắc.

HS làm bài tập 6, 7, 8 trong SGK theo cặp đôi. Đề: (6) Đặt hai câu chỉ khác “đã” và “sẽ”, giải thích sự thay đổi. (7) So sánh “Bạn ấy vẫn giúp tôi” và “Bạn ấy cũng giúp tôi” trong ngữ cảnh phù hợp. (8) Sửa lời nhắc “Rất chạy trên cầu thang” và giải thích vì sao chọn phó từ mới.

Gợi ý đáp án: (6) Mai đã đọc sách. / Mai sẽ đọc sách. Đã đặt việc đọc trước thời điểm nói; sẽ đặt việc đọc sau thời điểm nói. (7) Vẫn: dù bận hơn, bạn ấy vẫn tiếp tục giúp tôi. Cũng: ngoài Lan, bạn ấy cũng giúp tôi, tức thêm vào nhóm người được giúp. Phải nêu ngữ cảnh để phân biệt tiếp diễn và tương tự. (8) Đừng chạy trên cầu thang. “Rất” không kết hợp thích hợp với hành động chạy trong câu cầu khiến; “đừng” nêu yêu cầu không thực hiện để đảm bảo an toàn. Tiêu chí chấm: câu đúng, giải thích đúng, diễn đạt rõ ràng.

HS vận dụng phó từ để viết lời nhắc và câu nhận xét đúng mục đích trong tình huống học tập và đời sống hằng ngày.

HS viết 3 câu: một câu nhắc nhở an toàn (dùng “đừng” hoặc “hãy”), một câu nhận xét việc học của bản thân (dùng “chưa” hoặc “đã”), một câu nói về việc bạn bè vẫn giúp đỡ mình (dùng “vẫn” hoặc “cũng”). Sau đó đổi cho bạn bên cạnh, chỉ ra phó từ được dùng và nêu ý nghĩa.

Mỗi HS có 3 câu đúng ngữ pháp và đúng mục đích, ví dụ: “Hãy mang theo áo mưa khi đi học.”; “Em chưa làm xong bài tập toán, em sẽ làm vào tối nay.”; “Bạn Nam vẫn giúp em học bài dù bận.” HS chỉ ra được phó từ và ý nghĩa bổ sung.