Giáo án Quê hương

Tạo tâm thế học tập, huy động vốn sống của HS về kí ức quê hương và nêu được câu hỏi trung tâm của bài: vì sao người con xa quê lại nhớ làng chài ven biển đến vậy.

Tiết 1. GV nêu câu hỏi: “Khi xa nhà lâu ngày, điều gì ở quê hương khiến em nhớ nhất: một âm thanh, một màu sắc, một mùi vị hay một hình ảnh con người?” HS suy nghĩ cá nhân 1 phút, sau đó chia sẻ theo cặp đôi. GV dẫn vào bài: bài thơ Quê hương của Tế Hanh viết về nỗi nhớ làng chài ven biển; hôm nay cả lớp sẽ đọc bản tóm lược và tìm xem nỗi nhớ ấy được gợi bằng những chi tiết nào.

Ít nhất 2 HS nêu được một kỉ niệm hoặc hình ảnh quê hương kèm lí do; cả lớp nêu được câu hỏi học tập: “Người con xa quê nhớ làng biển qua những hình ảnh và cảm xúc nào?”

Nêu được mạch cảnh ra khơi và cảnh trở về; chỉ ra được nhịp mạnh, vẻ phấn chấn và niềm vui lao động qua bản tóm lược.

HS làm việc theo cặp đôi, đọc bản tóm lược và bình giải. Nhiệm vụ: tìm các chi tiết thể hiện cảnh đoàn thuyền ra khơi (nhịp điệu, không khí, tư thế người lao động) và cảnh đón thuyền về (niềm vui, sự chuyển động của làng). Ghi kết quả vào Phiếu học tập số 1 theo cột: chi tiết – nhận xét – lí giải. GV hướng dẫn: mỗi nhận xét phải có ít nhất một chi tiết hỗ trợ trong bản tóm lược.

Phiếu học tập số 1 hoàn thành với nội dung chính:

• Cảnh ra khơi: có nhịp mạnh và vẻ phấn chấn; người lao động hiện lên với sức lực và tinh thần hăng hái.
• Cảnh trở về: làm nổi niềm vui lao động khi thuyền cập bến.
• Kết luận: hai cảnh đối lập về không khí nhưng cùng thể hiện niềm tự hào và tình gắn bó với nghề biển.
  HS ghi được ít nhất một dòng vào sổ đọc ba cột.

Giải thích được vì sao con thuyền được cảm nhận như một sinh thể gắn với biển và làng, nhận ra tác dụng của biện pháp nhân hóa.

Hoạt động mảnh ghép theo nhóm 4 HS. Vòng 1: nhóm chuyên gia, mỗi nhóm nhận một trong bốn khía cạnh trong Phiếu học tập số 2: (1) con thuyền là công cụ lao động; (2) con thuyền được nhân hóa như cơ thể từng trải; (3) con thuyền gắn bó với làng; (4) vẻ đẹp con thuyền trong kí ức. Vòng 2: nhóm mảnh ghép gồm mỗi thành viên từ một nhóm chuyên gia khác nhau, trao đổi và hoàn thiện Phiếu học tập số 2. Nhiệm vụ chung: từ chi tiết “Con thuyền được cảm nhận như một sinh thể gắn với biển”, nêu một nhận xét có căn cứ.

Phiếu học tập số 2 hoàn thành với kết luận:

• Con thuyền không chỉ là công cụ mưu sinh; qua nhân hóa, nó được cảm nhận như một cơ thể từng trải và gắn bó với làng.
• Sức lực người lao động và vẻ đẹp con thuyền cùng hiện lên trong kí ức, nên con thuyền mang tình cảm của người nhớ làng.
• Tác dụng của nhân hóa: làm cho con thuyền có đời sống, gợi sự gắn bó và tình cảm của người dân với nghề biển.

Nêu được cách văn bản chuyển từ tái hiện cảnh sang trực tiếp bộc lộ nỗi nhớ; phân tích được tác dụng của chi tiết giác quan như màu nước, dáng buồm, hương vị biển.

Tiết 2. HS làm việc cá nhân rồi chia sẻ theo cặp: (1) đoạn cuối của bản tóm lược chuyển từ kể cảnh sang bộc lộ nỗi nhớ như thế nào; (2) màu nước, dáng buồm và hương vị biển được nhắc đến trong kí ức khi người con đã xa cách có ý nghĩa gì; (3) vì sao chi tiết giác quan giúp làm nổi nét riêng của làng biển, không thể thay bằng cảnh nông thôn chung chung.

Ghi được vào sổ đọc ba cột:

• Chuyển đổi: từ tái hiện cảnh sang trực tiếp bộc lộ nỗi nhớ, làm rõ khoảng cách của người đang hồi tưởng.
• Chi tiết giác quan: màu nước, dáng buồm, hương vị biển là điều người con nhớ mãi, tạo nét riêng cho làng chài ven biển.
• Lí giải: nỗi nhớ được gợi bằng cảm nhận về biển, không chỉ là hồi tưởng cảnh vật thông thường.

Củng cố kiến thức về thể loại, chủ đề, nhân hóa và mạch nội dung; rèn kĩ năng đối chiếu nhận định với ngữ liệu.

HS làm bài tập trên học liệu số NeoEdu (neoedu.vn/learn/7/literature/bai-3-que-huong) hoặc làm vào phiếu nháp. Đề gồm bốn câu sau:

1. Theo ghi chú về nguyên tác đi kèm bản tóm lược, tác phẩm thuộc dạng nào? A. truyện ngắn; B. thơ năm chữ; C. tản văn; D. thơ tám chữ.
2. Nhận định nào khái quát đúng trọng tâm văn bản? A. học từ thiên nhiên và kinh nghiệm của người lao động; B. vẻ đẹp lao động và sự chung sức; C. tình yêu làng biển và người lao động; D. lòng trắc ẩn với những sinh linh nhỏ bé.
3. Xét các nhận định: a) Con thuyền được cảm nhận như một sinh thể gắn với biển; b) Người con nhớ một làng trồng lúa không gắn với biển; c) Con thuyền chỉ được ghi lại như vật dụng, không có sức gợi tình cảm. HS xác định Đúng/Sai.
4. Sắp xếp ba bước theo mạch trình bày trong bản tóm lược: Người xa quê bộc lộ nỗi nhớ; Nhớ đoàn thuyền ra khơi; Nhớ ngày thuyền về bến.
5. Chọn hai nhận xét được bản tóm lược và bình giải hỗ trợ: A. tình yêu làng biển và người lao động; B. Con thuyền được cảm nhận như một sinh thể gắn với biển; C. Người con nhớ một làng trồng lúa không gắn với biển; D. Con thuyền chỉ được ghi lại như vật dụng, không có sức gợi tình cảm.
   Đáp án:
6. D (ghi chú xác định nguyên tác là thơ tám chữ).
7. C (nhịp mạnh, niềm vui lao động, con thuyền gắn bó với làng đều hướng tới tình yêu làng biển và người lao động).
8. a) Đúng; b) Sai; c) Sai.
9. Nhớ đoàn thuyền ra khơi → Nhớ ngày thuyền về bến → Người xa quê bộc lộ nỗi nhớ.
10. A, B.

Kết quả đúng đáp án: câu 1 D; câu 2 C; câu 3: a Đúng, b Sai, c Sai; câu 4: Nhớ đoàn thuyền ra khơi → Nhớ ngày thuyền về bến → Người xa quê bộc lộ nỗi nhớ; câu 5: A và B. HS tự sửa các câu sai và giải thích ngắn lí do dựa trên bản tóm lược.

Vận dụng cách đọc có căn cứ để liên hệ tình yêu làng biển và người lao động với cách nhìn trong đời sống; nhận ra giới hạn của liên hệ.

HS thảo luận nhóm đôi trong lớp: nêu một việc làm hoặc cách nhìn trong đời sống phù hợp với tình yêu quê hương và trân trọng người lao động (ví dụ: cách đối xử với người bán hàng rong, người làm nghề biển hoặc nông dân trong gia đình). Nhóm nêu rõ chi tiết nào trong bài có thể gợi ý và phần nào không thể áp dụng máy móc, vì văn chương không phải hướng dẫn thao tác. Về nhà: HS viết đoạn 8–10 câu làm rõ chủ đề “tình yêu làng biển và người lao động”, không kể lại toàn bộ bản tóm lược.

Mỗi cặp nêu được ít nhất một liên hệ cụ thể và một giới hạn. Ví dụ: liên hệ việc trân trọng công sức người lao động khi ăn một bữa cơm; giới hạn: bài thơ gợi cảm xúc, không hướng dẫn cách sinh hoạt cụ thể. Sản phẩm về nhà: đoạn văn 8–10 câu có đủ chủ đề, hai dẫn chứng hoặc khía cạnh chính xác và lí giải.