Giáo án Người thầy đầu tiên

Huy động trải nghiệm của HS về người thầy, cô đầu tiên; xác định vấn đề cần tìm hiểu qua văn bản “Người thầy đầu tiên”.

HS viết nhanh 3–4 dòng về một kỉ niệm với người thầy, cô đầu tiên, sau đó chia sẻ với bạn cùng bàn. GV nêu câu hỏi định hướng: “Điều gì ở người thầy, cô ấy khiến em nhớ mãi? Người thầy trong văn bản hôm nay đã làm những việc gì cho học trò?”

Mỗi HS có 3–4 dòng ghi kỉ niệm; nêu được một điều đáng nhớ (ví dụ: thầy cô kiên nhẫn giảng lại bài, đưa đón học trò khi trời mưa, động viên khi em nản lòng). Từ đó xác định nhiệm vụ: tìm hiểu hành động và phẩm chất của thầy Đuy-sen qua lời kể trong bản tóm lược.

Xác định được ngôi kể, người kể ở khung câu chuyện và ở lời An-tư-nai; nhận ra các lớp hồi tưởng và giới hạn nhìn của từng người kể.

HS làm việc theo cặp đôi với Phiếu học tập số 1 (phần câu hỏi về khung người họa sĩ và lời An-tư-nai). Các câu hỏi chính: (1) Trong bản tóm lược, ai là người kể ở khung câu chuyện? (2) Ai là người kể phần kí ức về thầy Đuy-sen? (3) Hai người kể có phải cùng một người không? Vì sao? (4) Mỗi người kể biết được điều gì và giới hạn nhìn của họ là gì? GV đặt thêm câu hỏi: “Lời kể được đặt trong khung như thế nào? Điều đó tạo ra những lớp hồi tưởng nào?”

Kết quả trên Phiếu học tập số 1:

• Khung câu chuyện do người họa sĩ kể, dùng ngôi thứ nhất; người họa sĩ mở đầu và đưa lời An-tư-nai vào câu chuyện.
• Phần kí ức về thầy Đuy-sen do An-tư-nai kể, cũng dùng ngôi thứ nhất.
• Hai người kể không phải cùng một người: người họa sĩ là người nghe và kể lại; An-tư-nai là người trực tiếp nhớ lại kỉ niệm.
• Giới hạn nhìn: người họa sĩ chỉ biết qua lời kể lại; An-tư-nai biết rõ hơn về những việc thầy đã làm, và hiểu sâu hơn khi trưởng thành.
• Lớp hồi tưởng: khung người họa sĩ, rồi kí ức của An-tư-nai về thầy Đuy-sen.

Giải thích được đặc điểm nhân vật thầy Đuy-sen theo chuỗi hành động – phẩm chất – ảnh hưởng đối với học trò; nhận ra sức nặng của hành động chăm lo học trò trong hoàn cảnh khó khăn.

Kĩ thuật mảnh ghép: Mỗi nhóm 4 HS được giao một nhóm chi tiết (A: đưa việc học đến trẻ trong hoàn cảnh thiếu thốn; B: cõng, bế trẻ qua dòng suối lạnh; C: chăm việc học trước lời chế giễu; D: quan tâm tương lai, bảo vệ cơ hội học tập và ước mong xây lối qua suối). Trong nhóm chuyên gia, HS điền chuỗi: hành động → phẩm chất → ảnh hưởng đối với học trò. Sau đó HS quay về nhóm ban đầu, ghép thành bức tranh hoàn chỉnh về thầy Đuy-sen. Câu hỏi GV đặt ra: “Vì sao việc cõng trẻ qua suối lại có sức nặng hơn một lời khen? Ước mong xây lối qua suối của An-tư-nai cho thấy điều gì?”

Phiếu học tập số 2 hoàn chỉnh, ví dụ:

• Hành động: cõng, bế trẻ qua dòng suối lạnh để đến lớp → Phẩm chất: tận tụy, vượt khó → Ảnh hưởng: trẻ vẫn đến lớp, việc học không bị bỏ dở.
• Hành động: vẫn chăm việc học của các em trước lời chế giễu → Phẩm chất: kiên định, không chùn bước → Ảnh hưởng: học trò tiếp tục được học.
• Hành động: quan tâm tương lai, bảo vệ cơ hội học tập → Phẩm chất: có tầm nhìn, nhân hậu → Ảnh hưởng: An-tư-nai biết ơn và hiểu sâu hơn ý nghĩa việc thầy làm.
• Ước mong xây lối qua suối → Ảnh hưởng: cho thấy kí ức về thầy gắn với mong muốn tạo điều kiện tốt hơn cho học trò sau này.
  Kết luận nhóm: Lòng biết ơn của An-tư-nai dựa trên kí ức cụ thể, không phải một lời tôn vinh chung.

Củng cố nhận biết thể loại nguyên tác, người kể, nội dung trọng tâm và trình tự mạch kể; phân biệt nhận định có căn cứ với nhận định vượt quá ngữ liệu.

GV chiếu lần lượt 4 bài tập (đề và đáp án trong phần sản phẩm). HS làm cá nhân, giơ thẻ đúng/sai hoặc chọn A/B/C/D; sau đó đối chiếu theo cặp.
Bài 1: Theo ghi chú về nguyên tác, tác phẩm thuộc dạng nào? A. truyện (đoạn trích tác phẩm tự sự); B. thơ năm chữ; C. tản văn; D. văn bản thuyết minh.
Bài 2: Nhận định nào khái quát đúng trọng tâm văn bản? A. giáo dục và lòng tận tụy có thể đổi đời người; B. lòng trắc ẩn với những sinh linh nhỏ bé; C. học từ thiên nhiên và kinh nghiệm của người lao động; D. vẻ đẹp lao động và sự chung sức.
Bài 3: Xét các nhận định: a) Thầy lo cho đường tới lớp và cơ hội học tập của trẻ. b) Người họa sĩ và An-tư-nai là cùng một người kể. c) Sự quan tâm của Đuy-sen chỉ là lời nói, không có việc làm. (Đúng/Sai)
Bài 4: Sắp xếp ba bước theo mạch trình bày trong bản tóm lược: (1) Người trưởng thành bày tỏ biết ơn; (2) Họa sĩ mở khung câu chuyện; (3) An-tư-nai nhớ sự chăm lo của thầy.

Đáp án:

• Bài 1: A (truyện). Ghi chú xác định nguyên tác là truyện; không suy thể loại chỉ từ hình thức văn xuôi của bản tóm lược.
• Bài 2: A (giáo dục và lòng tận tụy có thể đổi đời người). Đây là trọng tâm được ghi nhớ của bài.
• Bài 3: a) Đúng (có chi tiết hỗ trợ trong văn bản); b) Sai (hai người kể khác nhau); c) Sai (bản tóm lược cho thấy thầy có việc làm cụ thể: cõng, bế trẻ qua suối, bảo vệ cơ hội học tập).
• Bài 4: (2) → (3) → (1): Họa sĩ mở khung câu chuyện → An-tư-nai nhớ sự chăm lo của thầy → Người trưởng thành bày tỏ biết ơn.

Vận dụng cách nhận xét có căn cứ và liên hệ bản thân để viết đoạn văn ngắn thể hiện lòng biết ơn đối với người thầy, cô đầu tiên; nhận ra giới hạn khi liên hệ với tác phẩm văn học.

HS viết đoạn văn 5–7 câu gửi người thầy, cô đầu tiên (hoặc người thầy, cô hiện tại), gồm: một nhận xét về việc thầy cô đã làm cho em; một chi tiết cụ thể làm căn cứ; một câu giải thích vì sao việc đó quan trọng. Yêu cầu nhắc tới một điểm khác biệt giữa hoàn cảnh của em và hoàn cảnh trong văn bản. GV lưu ý: truyện chỉ gợi cảm nhận, không phải hướng dẫn thao tác.

Đoạn văn 5–7 câu, ví dụ: “Cô giáo lớp hai của em thường ở lại lớp để giảng lại bài cho những bạn còn chậm. Chi tiết ấy khiến em hiểu rằng việc học không chỉ nằm ở sách vở mà còn ở sự kiên nhẫn của người dạy. Hoàn cảnh của em khác với thầy Đuy-sen vì lớp học của em có đường đi thuận tiện, nhưng lòng tận tụy của cô vẫn giống như điều thầy đã làm.” Sản phẩm đạt khi có nhận xét, dẫn chi tiết cụ thể, giải thích và nêu được điểm khác biệt.