Giáo án Thực hành tiếng Việt trang 64 – Tập 1

Huy động vốn hiểu biết về số lượng và thứ tự; tạo tình huống để HS nhận ra cùng một con số có thể chỉ số lượng hoặc chỉ thứ tự, dẫn vào bài số từ.

GV chiếu ba câu: (1) “Lớp tôi có ba mươi học sinh.” (2) “Bạn Nam xếp thứ ba trong cuộc thi.” (3) “Tôi đợi bạn một hai phút.” HS đọc thầm, trả lời câu hỏi: Con số nào đếm được sự vật? Con số nào xếp vị trí? Con số nào có vẻ ước chừng?

HS nêu được: (1) “ba mươi” chỉ số lượng học sinh; (2) “thứ ba” chỉ thứ tự, vị trí xếp hạng; (3) “một hai” gợi lượng ước chừng về thời gian, không nhất thiết đúng bằng hai phút. GV ghi lên bảng ba cột: số lượng – thứ tự – ước chừng để dẫn vào bài.

Hệ thống hoá kiến thức: nêu được khái niệm số từ, phân biệt số từ với danh từ chỉ đơn vị, nhận ra số có thể viết bằng chữ và cách xét vị trí của số từ trước hoặc sau danh từ.

HS làm việc theo cặp với Phiếu học tập số 1 (xem phần worksheets). Các nhiệm vụ gồm: (a) Tìm số từ trong câu “Ba quyển sách”, “tầng thứ ba”, “ba chiếc thuyền”, xác định đâu là từ chỉ đơn vị. (b) Phân tích ví dụ mẫu: “Tổ một đọc ba cuốn sách”. (c) Đọc phần bài giảng trên NeoEdu hoặc SGK, rút ra: số từ đứng trước hay sau danh từ; đang đếm hay đang xếp thứ tự.

Kết quả HS hoàn thiện trong Phiếu học tập số 1:

• “Ba quyển sách”: số từ là ba (chỉ lượng); quyển là từ chỉ đơn vị, không phải số từ.
• “Tầng thứ ba”: số từ là thứ ba (chỉ thứ tự).
• “Ba chiếc thuyền”: số từ là ba; chiếc là từ chỉ đơn vị.
• Ví dụ mẫu “Tổ một đọc ba cuốn sách”: một trong tổ một dùng để định danh tổ; ba chỉ lượng sách; cuốn là từ chỉ đơn vị.
• Kiến thức rút ra: Số từ chỉ số lượng hoặc thứ tự; phân biệt số từ với danh từ chỉ đơn vị; số có thể viết bằng chữ; cần xét số từ đứng trước hay sau danh từ và đang đếm hay xếp thứ tự.

Hình thành kiến thức về cách dùng số từ: có thể chỉ lượng chính xác hoặc ước chừng, dựa vào ngữ cảnh; nhận biết được cụm như “dăm bảy người”, “một hai phút”.

GV đưa ba cụm: “năm học sinh”, “học sinh thứ năm”, “dăm bảy người”, “đợi một hai phút”. HS thảo luận theo nhóm 4 người (kĩ thuật khăn trải bàn: mỗi HS ghi ý kiến vào một ô, sau đó thống nhất ý kiến chung ở ô giữa). Câu hỏi: Cụm nào chỉ lượng chính xác? Cụm nào chỉ ước chừng? Vì sao “dăm bảy người” không nhất thiết cộng thành mười hai?

Bảng thống nhất của nhóm:

• “Năm học sinh”: số từ năm chỉ số lượng chính xác.
• “Học sinh thứ năm”: số từ thứ năm chỉ thứ tự.
• “Dăm bảy người”: gợi lượng ít, ước chừng khoảng năm đến bảy người, không phải phép cộng dăm cộng bảy.
• “Đợi một hai phút”: gợi thời gian ngắn, ước lượng; không nhất thiết đúng bằng hai phút.
• Kết luận: cùng một số từ có thể chính xác hay ước chừng tuỳ ngữ cảnh và cách dùng; không chỉ nhìn chữ số mà phải xét cả cách nói.

Củng cố khả năng nhận diện số từ chỉ lượng và chỉ thứ tự, phân biệt từ chỉ đơn vị, hiểu nghĩa ước chừng; rèn kĩ năng đặt câu đúng.

HS làm nhanh các bài tập sau (GV chiếu từng câu, HS giơ bảng con hoặc ghi vào vở):

1. Số từ chỉ lượng trong “Hai bạn đọc bốn quyển sách” là: A. bạn, quyển; B. đọc, sách; C. hai, bốn; D. hai, bạn.
2. “Thứ ba” trong “bậc thứ ba” chỉ: A. số lượng; B. thứ tự; C. màu sắc; D. nơi chốn.
3. Trong “ba chiếc thuyền”, số từ là ?
4. Đúng hay sai? a) Số từ có thể viết bằng chữ. b) Quyển luôn là số từ. c) Dăm bảy thường gợi lượng ước chừng.
5. Ghép cách dùng: năm học sinh; học sinh thứ năm (với số lượng / thứ tự).
6. Đặt một câu có số từ chỉ lượng và một câu có số từ chỉ thứ tự.
7. Vì sao không nên hiểu “đợi một hai phút” luôn đúng bằng hai phút?
   GV chữa bài nhanh, nhấn mạnh câu 6 và 7 (HS phải giải thích được).

Đáp án:

1. C (hai đếm bạn, bốn đếm sách).
2. B (xếp vị trí của bậc).
3. ba (chiếc là từ chỉ đơn vị).
4. a) Đúng; b) Sai (quyển là từ chỉ đơn vị, không biểu thị một lượng cụ thể); c) Đúng (dăm bảy gợi lượng ước chừng).
5. năm học sinh – số lượng; học sinh thứ năm – thứ tự (vị trí và từ thứ định hướng ý nghĩa).
6. Ví dụ đúng: “Ba bạn trồng cây.” (ba chỉ lượng); “Lan đứng thứ hai trong hàng.” (thứ hai chỉ vị trí).
7. Vì “một hai” trong giao tiếp thường ước lượng thời gian ngắn; cần ngữ cảnh để biết là hẹn gần đúng hay đo chính xác.

Vận dụng kiến thức số từ vào tình huống thực tế: dùng số từ chỉ lượng và thứ tự rõ ràng để viết hướng dẫn, tránh nhầm lẫn khi phân công.

Tình huống: Thư viện lớp có 12 quyển sách cần chia cho 3 tổ, mỗi tổ nhận số sách bằng nhau. HS viết 3–5 câu hướng dẫn, trong đó có ít nhất một số từ chỉ lượng (chia bao nhiêu sách, mỗi tổ nhận bao nhiêu) và một số từ chỉ thứ tự (tổ thứ nhất, thứ hai, thứ ba cử một bạn nhận sách). Hoạt động có thể nối tiếp ở nhà nếu chưa kịp hoàn thành.

Đoạn hướng dẫn mẫu: “Chia mười hai quyển sách thành ba phần bằng nhau, mỗi tổ nhận bốn quyển. Tổ thứ nhất, tổ thứ hai, tổ thứ ba lần lượt cử một bạn lên nhận sách. Bạn nhận sách của tổ thứ nhất đứng đầu hàng.” Tiêu chí: lượng đúng (mười hai, ba, bốn); thứ tự đúng (thứ nhất, thứ hai, thứ ba); hướng dẫn rõ ràng, không nhầm số lượng với thứ tự.