Giáo án Củng cố, mở rộng trang 83 – Tập 1

Huy động kiến thức nền về ba văn bản đã học, nhận diện nhiệm vụ ôn tập và tạo tâm thế tập trung vào nhan đề, người kể và hình ảnh.

GV chiếu ba nhan đề « Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ », « Người thầy đầu tiên », « Quê hương » và đặt ba câu hỏi nhanh:

• Nhan đề « Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ » gợi cho em điều gì về cách cảm nhận thế giới?
• Trong « Người thầy đầu tiên », ai là người đang kể ở phần mở đầu và ai kể lại kí ức về thầy?
• Con thuyền trong « Quê hương » được miêu tả như thế nào khi ra khơi và khi trở về?
  HS trả lời nhanh, không cần viết đầy đủ.

Ba ý ghi trên bảng: (1) Nhan đề tương phản giữa nhắm mắt và mở cửa, gợi việc cảm nhận bằng giác quan và tình yêu, không phải phủ nhận thị giác; (2) Có hai lớp người kể: khung của người họa sĩ và lời kể của An-tư-nai, không phải cùng một người; (3) Cảnh ra khơi có nhịp mạnh, phấn chấn, cảnh trở về làm nổi niềm vui lao động; con thuyền được nhân hoá như một cơ thể gắn bó với làng.

Hệ thống hoá đặc điểm nổi bật của từng văn bản về nhan đề, người kể, chi tiết, cách thể hiện và ý nghĩa; hình thành năng lực đọc theo công cụ.

Lớp chia thành ba nhóm chuyên gia, mỗi nhóm nhận một văn bản và trả lời các câu hỏi trong Phiếu học tập số 1:

• Nhóm « Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ »: Nhan đề tạo tương phản giữa điều gì? Vì sao bố không giảng đạo bằng mệnh lệnh? Ngôi kể thứ nhất giúp bài học hiện lên thế nào? Chi tiết món quà cho thấy điều gì ngoài giá tiền?
• Nhóm « Người thầy đầu tiên »: Khung người họa sĩ và lời An-tư-nai khác nhau ở điểm nào? Sự giản dị của thầy đối lập với khó khăn xã hội ra sao? Lòng biết ơn của An-tư-nai dựa vào điều gì?
• Nhóm « Quê hương »: Cảnh ra khơi và cảnh trở về có nhịp điệu gì? Con thuyền được nhân hoá như thế nào? Chi tiết giác quan nào tạo nét riêng của làng biển? Kết thúc chuyển đổi cách thể hiện ra sao?
  Sau khi hoàn thành, GV tổ chức nhóm mảnh ghép gồm mỗi thành viên từ ba nhóm chuyên gia khác nhau, chia sẻ lại nội dung để cả nhóm hoàn thiện phiếu.

Phiếu học tập số 1 được hoàn thiện với các ý sau:

• « Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ »: nhan đề tương phản giữa nhắm mắt và mở cửa, giảm việc nhìn bằng mắt để mở khả năng cảm nhận bằng giác quan và tình yêu; bố tạo trải nghiệm bằng sự kiên nhẫn; ngôi kể thứ nhất làm bài học hiện lên như quá trình phát hiện của đứa trẻ; món quà cho thấy giá trị không chỉ nằm ở giá tiền mà còn ở lòng biết ơn.
• « Người thầy đầu tiên »: khung người họa sĩ và lời An-tư-nai đều dùng ngôi thứ nhất nhưng không cùng một người kể; sự giản dị của thầy đối lập khó khăn xã hội khiến hành động chăm lo học trò có sức nặng; lòng biết ơn dựa trên kí ức cụ thể.
• « Quê hương »: cảnh ra khơi nhịp mạnh, phấn chấn; cảnh trở về làm nổi niềm vui lao động; con thuyền được nhân hoá như cơ thể từng trải, gắn bó với làng; chi tiết giác quan tạo nét riêng làng biển; kết thúc chuyển sang trực tiếp bộc lộ nỗi nhớ.

Sắp xếp kiến thức của ba văn bản vào cùng một khung so sánh, nhận ra điểm giống và điểm khác có căn cứ.

Từ Phiếu học tập số 1, các nhóm lập bảng so sánh theo năm tiêu chí: văn bản – thể loại – chi tiết – cách thể hiện – ý nghĩa. Mỗi nhóm chọn một điểm giống và một điểm khác, mỗi điểm phải gắn với ví dụ cụ thể trong văn bản; không chỉ nói chung chung rằng « tất cả đều hay ».
Thể loại được xác định theo cách tổ chức và ghi chú đọc: « Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ » là truyện, « Người thầy đầu tiên » là truyện, « Quê hương » là thơ tám chữ.

Bảng so sánh gồm ba cột văn bản, năm hàng tiêu chí. Ví dụ điểm giống: cả « Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ » và « Người thầy đầu tiên » đều đặt tình thương vào chi tiết cụ thể (bố hướng dẫn con cảm nhận hoa bằng chạm và mùi hương; thầy lo đường tới lớp và cơ hội học tập). Ví dụ điểm khác: « Người thầy đầu tiên » có khung kể lồng nhiều lớp hồi tưởng, còn « Quê hương » không kể chuyện mà bộc lộ cảm xúc qua hình ảnh và nhịp thơ, với con thuyền được nhân hoá.

Củng cố nhận biết thể loại, sắp xếp mạch trình bày và kiểm tra lại kiến thức đã hệ thống.

HS làm các bài tập sau (đề dựa trên mục Bài tập trong Củng cố, mở rộng trang 83):

• Bài 2 (« Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ »): Dựa cách tổ chức và ghi chú đọc, văn bản thuộc dạng nào? A. thơ năm chữ; B. tản văn; C. truyện; D. truyện ngắn.
• Bài 3: Sắp xếp ba bước theo mạch trình bày trong bản tóm lược (không nhất thiết là toàn bộ cốt truyện): (a) Con học cảm nhận bằng nhiều giác quan; (b) Bố tổ chức trò nhận biết hoa; (c) Con hiểu thêm sự trân trọng món quà.
• Bài 6 (« Người thầy đầu tiên »): Văn bản thuộc dạng nào? A. tản văn; B. truyện; C. truyện ngắn; D. thơ năm chữ.
• Bài 7: Sắp xếp ba bước: (a) Người trưởng thành bày tỏ biết ơn; (b) Họa sĩ mở khung câu chuyện; (c) An-tư-nai nhớ sự chăm lo của thầy.
• Bài 10 (« Quê hương »): Văn bản thuộc dạng nào? A. truyện ngắn; B. thơ năm chữ; C. tản văn; D. thơ tám chữ.
  HS làm cá nhân trước, sau đó đối chiếu theo cặp và kiểm tra nhanh trên học liệu NeoEdu nếu có thời gian.

Đáp án:

• Bài 2: C (truyện).
• Bài 3: (b) Bố tổ chức trò nhận biết hoa → (a) Con học cảm nhận bằng nhiều giác quan → (c) Con hiểu thêm sự trân trọng món quà.
• Bài 6: B (truyện).
• Bài 7: (b) Họa sĩ mở khung câu chuyện → (c) An-tư-nai nhớ sự chăm lo của thầy → (a) Người trưởng thành bày tỏ biết ơn.
• Bài 10: D (thơ tám chữ).
  GV lưu ý HS: đáp án dựa trên cách tổ chức và ghi chú đọc của từng văn bản, không dựa vào cảm tính.

Luyện kĩ năng nhận xét, dẫn chi tiết và giải thích tác dụng của chi tiết trong văn bản.

HS làm hai bài tập (bài 4 và bài 8):

• Bài 4: Phân tích ý nghĩa của chi tiết « Bố kiên nhẫn cho con luyện nhận biết hoa » trong văn bản « Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ ». Viết 5–7 câu, nêu nhận xét rồi giải thích.
• Bài 8: Phân tích ý nghĩa của chi tiết « Thầy lo cho đường tới lớp và cơ hội học tập của trẻ » trong văn bản « Người thầy đầu tiên ». Viết 5–7 câu, nêu nhận xét rồi giải thích.
  HS viết cá nhân trong 8 phút, sau đó đổi bài với bạn và chấm theo Phiếu học tập số 2 trong 5 phút.

Đáp án gợi ý bài 4: Nhận xét: bố không ép con học mà để con tự cảm nhận qua trò chơi. Giải thích: chi tiết này cho thấy tình thương được thể hiện bằng sự kiên nhẫn, tạo trải nghiệm để đứa trẻ tự nhận ra điều quý giá; đồng thời giúp người đọc hiểu tình yêu thương có thể mở ra cảm nhận về thế giới.
Đáp án gợi ý bài 8: Nhận xét: thầy quan tâm đến cả đường đi và tương lai của học trò. Giải thích: sự giản dị và tận tụy của thầy đối lập với khó khăn xã hội, khiến hành động chăm lo có sức nặng và cho thấy giáo dục có thể đổi đời người.
Thang điểm (10 điểm): nhận xét phù hợp 2 điểm; dẫn đúng chi tiết 3 điểm; giải thích tác dụng 3 điểm; mạch lạc và diễn đạt 2 điểm.

Vận dụng kiến thức đã học để so sánh một điểm giống, một điểm khác giữa hai văn bản và phản hồi ý kiến khác bằng lí lẽ có căn cứ; rèn năng lực tóm lược đúng độ dài.

GV nêu tình huống: một bạn cho rằng « Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ », « Người thầy đầu tiên » và « Quê hương » đều hay như nhau nên không cần so sánh. HS thảo luận theo cặp và viết đoạn 5–7 câu:

• Nêu một điểm giống và một điểm khác giữa hai văn bản, mỗi ý có ví dụ cụ thể.
• Phản hồi ý kiến « tất cả đều hay » bằng lí lẽ, không dùng nhận xét chung chung.
• Với phần tóm lược, HS viết lại đúng một đoạn ngắn về văn bản đã chọn, tập trung vào mạch nội dung chính.

Đoạn văn 5–7 câu, ví dụ: « Điểm giống: cả hai văn bản đều thể hiện tình yêu thương qua chi tiết cụ thể, như bố hướng dẫn con cảm nhận hoa bằng chạm và mùi hương, còn thầy lo đường tới lớp cho học trò. Điểm khác: « Người thầy đầu tiên » có khung kể lồng nhiều lớp hồi tưởng, trong khi « Quê hương » là thơ tám chữ, bộc lộ nỗi nhớ bằng nhịp điệu và hình ảnh. Vì vậy không thể nói tất cả đều hay mà không so sánh cụ thể. »