Giáo án Vẻ đẹp giản dị và chân thật của Quê nội

Huy động hiểu biết nền về việc đọc một bài bình văn và xác định nhiệm vụ của tiết học.

GV đặt câu hỏi mở: “Khi đọc lời bình về một tác phẩm, em tin lời người bình ở điểm nào?” và “Một lời bình hay cần làm gì với tác phẩm đang bình?”. HS nêu ý kiến ngắn, GV ghi lên bảng và dẫn vào bài.

Danh sách 2–3 ý ban đầu trên bảng, ví dụ: lời bình có dẫn chi tiết trong tác phẩm; lời bình giải thích được vì sao chi tiết đó có tác dụng. Từ đó HS xác định nhiệm vụ: đọc bản tóm lược Quê nội, chỉ ra căn cứ và lí giải nhận xét.

Nêu được những nội dung người bình chú ý ở Quê nội và phân biệt được bản tóm lược với nguyên tác.

HS đọc bản tóm lược và bình giải Vẻ đẹp giản dị và chân thật của Quê nội (cặp đôi). Nhiệm vụ: (1) Tìm các câu cho biết người bình chú ý đến cảnh nông thôn miền Trung, nhân vật bình thường, sự thay đổi đời sống xã hội. (2) Nhận xét vì sao người bình chú ý đến bối cảnh nông thôn miền Trung sau Cách mạng tháng Tám. (3) Giải thích vì sao bản tóm lược không thay được nguyên tác.
Câu hỏi GV: “Người bình tập trung vào những nội dung nào của Quê nội?”; “Người bình nói gì về trẻ nhỏ và người dân trong đời sống mới?”; “Vì sao phải đọc sách gốc để cảm nhận giọng kể, nhịp và lựa chọn từ?”

Kiến thức HS rút ra: Người bình chú ý ba nội dung: (a) cảnh nông thôn miền Trung; (b) các nhân vật bình thường, trong đó có người dân và trẻ nhỏ cùng dự phần vào đời sống mới; (c) sự thay đổi đời sống xã hội. Bản tóm lược do nhóm biên soạn viết mới, không phải nguyên văn; đây là tóm lược bài bình, không thay nguyên tác Quê nội. Đọc sách gốc giúp cảm nhận đầy đủ giọng kể và nhịp văn.

Giải thích được vì sao giọng kể, điểm nhìn và ngôi kể góp phần tạo vẻ giản dị, chân thật; phân biệt được bằng chứng về bối cảnh với nhận xét về hiệu quả nghệ thuật.

HS hoàn thành Phiếu học tập số 1 theo nhóm 4 (sổ đọc ba cột). Nhóm tìm một chi tiết, nêu nhận xét và lí giải về ngôi kể thứ nhất theo gợi ý của bình giải: ngôi kể thứ nhất vừa thuận lợi vì gần suy nghĩ người kể, vừa có giới hạn vì không biết hết nội tâm nhân vật khác.
Câu hỏi GV: “Đâu là bằng chứng về bối cảnh, đâu là nhận xét về hiệu quả ngôi kể?”; “Ngôi kể thứ nhất giúp người đọc tiếp cận nhân vật như thế nào? Giới hạn của nó là gì?”; “Nhận xét này có được chi tiết trong bản tóm lược hỗ trợ không?”

Phiếu học tập số 1 hoàn chỉnh. Mẫu đúng: Chi tiết: người dân và trẻ nhỏ cùng dự phần vào đời sống mới sau Cách mạng tháng Tám. Nhận xét: đây là bằng chứng về bối cảnh, không phải nhận xét về ngôi kể. Chi tiết khác: ngôi kể thứ nhất. Nhận xét: thuận lợi để người đọc gần suy nghĩ của người kể. Lí giải: người kể là “tôi” nên người đọc đi cùng suy nghĩ của người kể; nhưng không thể biết hết nội tâm nhân vật khác, nên đây là giới hạn của ngôi kể.

Vận dụng kiến thức để nhận biết đúng sai và chọn đáp án có căn cứ trong ngữ liệu.

HS làm các bài tập sau (có thể dùng bài tập tương tác trên NeoEdu):

1. Theo ghi chú về nguyên tác đi kèm bản tóm lược, tác phẩm thuộc dạng nào? A. tản văn; B. nghị luận văn học; C. truyện ngắn; D. thơ năm chữ.
2. Nhận định nào khái quát đúng trọng tâm văn bản đang đọc? A. bình văn phải nối nhận xét với đặc điểm tác phẩm; B. lòng trắc ẩn với những sinh linh nhỏ bé; C. học từ thiên nhiên và kinh nghiệm của người lao động; D. vẻ đẹp lao động và sự chung sức.
3. Xét các nhận định: a) Nhận xét về ngôi kể được liên hệ cách người đọc tiếp cận nhân vật; b) Tác giả bài bình và tác giả Quê nội là cùng một người; c) Phân tích nghệ thuật chỉ cần kể lại toàn bộ cốt truyện. Nhận định nào đúng?
4. Chọn hai nhận xét được bản tóm lược hỗ trợ: A. bình văn phải nối nhận xét với đặc điểm tác phẩm; B. Nhận xét về ngôi kể được liên hệ cách người đọc tiếp cận nhân vật; C. Tác giả bài bình và tác giả Quê nội là cùng một người; D. Phân tích nghệ thuật chỉ cần kể lại toàn bộ cốt truyện.

Đề 1: Đáp án B (ghi chú xác định nguyên tác là nghị luận văn học, không suy từ hình thức văn xuôi của bản tóm lược).
Đề 2: Đáp án A (bình văn phải nối nhận xét với đặc điểm tác phẩm).
Đề 3: a) Đúng; b) Sai, vì có hai tầng tác giả và tác phẩm: bài đọc là lời đánh giá về Quê nội, không phải chính tác phẩm; c) Sai, vì phân tích nghệ thuật không phải kể lại cốt truyện.
Đề 4: Đáp án A và B (hai ý được ngữ liệu hỗ trợ; C và D sai).

Vận dụng nguyên tắc nối nhận xét với đặc điểm tác phẩm vào một tình huống đời sống, đồng thời nhận ra giới hạn của liên hệ.

GV yêu cầu HS nêu một việc làm hoặc cách nhìn trong đời sống, liên hệ từ văn bản Quê nội: ví dụ, khi kể về một người thân, em nên dựa vào chi tiết cụ thể và tránh suy đoán nội tâm người khác. Nêu rõ giới hạn của liên hệ, không coi truyện hay thơ là hướng dẫn thao tác.

Mỗi HS viết 2–3 câu nêu tình huống thật, việc làm cụ thể và một câu về giới hạn của liên hệ. Ví dụ đạt yêu cầu: “Khi kể về bà, em sẽ dẫn chi tiết cụ thể như tiếng bếp lửa buổi sớm, thay vì đoán suy nghĩ của bà. Liên hệ này chỉ đúng ở cách nhìn có căn cứ, không áp dụng máy móc vào mọi tình huống.”