Giáo án Mon và Mên đang ở đâu?

Huy động trải nghiệm đọc của HS về việc tò mò về nhân vật và tác giả; dẫn vào bài bằng nhu cầu đối thoại với tác giả.

HS suy nghĩ cá nhân và trả lời câu hỏi GV đặt ra: “Khi đọc xong một truyện có nhân vật mình yêu thích, em có muốn hỏi tác giả điều gì? Vì sao?” Sau đó HS chia sẻ với bạn cùng bàn, rồi GV nêu tình huống: một độc giả nhỏ tuổi đã hỏi nhà văn Nguyễn Quang Thiều về hai nhân vật Mon và Mên trong Bầy chim chìa vôi. GV đặt câu hỏi dẫn: “Theo em, câu hỏi của độc giả nhỏ tuổi thể hiện điều gì về cách đọc của bạn ấy?”

Mỗi HS viết được ít nhất một câu hỏi muốn hỏi tác giả và một lí do ngắn gọn. Dự kiến câu trả lời của HS: “Em muốn hỏi nhân vật này có thật không, hay do tác giả nghĩ ra.” / “Em muốn biết điều gì khiến tác giả viết về nhân vật ấy.” Kết luận dẫn vào bài: người đọc có băn khoăn cụ thể sẽ mở ra cuộc đối thoại với tác giả.

HS nhận diện được hình thức phỏng vấn, vai người hỏi và người trả lời; giải thích được vì sao câu hỏi của độc giả khơi lời giải thích về nguồn cảm hứng.

HS đọc bản tóm lược Mon và Mên đang ở đâu? (SGK), theo nhóm 4 bạn, trả lời các câu hỏi GV đưa ra và ghi kết quả vào Phiếu học tập số 1, phần A:

• Ghi chú về nguyên tác thuộc thể loại gì?
• Ai là người hỏi, ai là người trả lời trong cuộc trò chuyện?
• Độc giả nhỏ tuổi hỏi nhà văn về điều gì?
• Câu trả lời gợi mối liên hệ nào giữa các yếu tố?
• Vì sao hình thức hỏi–đáp giúp người đọc theo dõi vai người phỏng vấn và người trả lời?

Phiếu học tập số 1, phần A, kết quả dự kiến:

• Thể loại nguyên tác: phỏng vấn.
• Người hỏi: độc giả nhỏ tuổi; người trả lời: nhà văn Nguyễn Quang Thiều.
• Nội dung hỏi: hai nhân vật Mon và Mên trong Bầy chim chìa vôi.
• Mối liên hệ được gợi ra: tuổi thơ, kí ức làng quê và sự hình thành nhân vật.
• Hình thức hỏi–đáp giúp tách bạch vai người hỏi và người trả lời, giúp người đọc thấy rõ người đọc đối thoại với tác giả.
  Kết luận HS rút ra: câu hỏi của độc giả khơi lời giải thích về nguồn cảm hứng sáng tác.

HS nhận ra nhận xét cần có chi tiết hỗ trợ; hiểu kí ức đời sống nuôi sáng tạo nhưng nhân vật hư cấu không là bản sao tuyệt đối của người thật; biết thông tin tác giả có thể mở cách đọc, không thay việc phân tích chi tiết.

Nhóm đọc phần Đọc sâu: bằng chứng và nghệ thuật trong SGK, điền sổ đọc ba cột (chi tiết – nhận xét – lí giải) và Phiếu học tập số 1, phần B. Nhiệm vụ: chọn một chi tiết trong bản tóm lược, viết một nhận xét và lí giải; sau đó kiểm tra xem nhận xét có được chi tiết hỗ trợ không. GV hỏi: “Biết kí ức của nhà văn có đủ để không cần đọc chi tiết trong tác phẩm nữa không? Vì sao?”

Phiếu học tập số 1, phần B (ví dụ dự kiến):

• Chi tiết: “Câu hỏi bắt nguồn từ sự quan tâm thật đến nhân vật.” Nhận xét: người hỏi thật lòng muốn hiểu nhân vật. Lí giải: vì vậy cuộc trò chuyện có chiều sâu và mở ra cách đọc mới.
• Chi tiết: “Kí ức đời sống nuôi sáng tạo nhưng nhân vật hư cấu không là bản sao tuyệt đối một người thật.” Nhận xét: nhân vật không thể đồng nhất hoàn toàn với đời thật. Lí giải: nhà văn đã sáng tạo từ kí ức, nên người đọc phải phân tích nhân vật trong tác phẩm.
  Kết luận HS rút ra: biết thông tin về tác giả có thể mở cách đọc, nhưng không thay được việc phân tích chi tiết trong tác phẩm.

HS vận dụng kiến thức đã học để xử lí các bài tập trắc nghiệm, đúng–sai và sắp xếp; kiểm tra lại đáp án bằng học liệu số NeoEdu.

Bài tập 1 (đề bài tập 2): Theo ghi chú về nguyên tác đi kèm bản tóm lược, tác phẩm thuộc dạng nào? A. thơ năm chữ; B. tản văn; C. phỏng vấn; D. truyện ngắn.
Bài tập 2 (đề bài tập 3): Nhận định nào khái quát đúng trọng tâm văn bản? A. vẻ đẹp lao động và sự chung sức; B. đọc có đối thoại và phân biệt đời sống với hư cấu; C. lòng trắc ẩn với những sinh linh nhỏ bé; D. học từ thiên nhiên và kinh nghiệm của người lao động.
Bài tập 3 (đề bài tập 4): Xét từng nhận định: a) Câu hỏi của độc giả khơi lời giải thích về nguồn cảm hứng. b) Biết kí ức nhà văn thì không cần đọc chi tiết trong tác phẩm nữa. c) Nhân vật hư cấu luôn là bản sao tuyệt đối của một người thật. Đúng ghi Đ, sai ghi S.
Bài tập 4 (đề bài tập 5): Sắp xếp ba bước theo mạch trình bày trong bản tóm lược: (1) Nhà văn nói về kí ức tuổi thơ; (2) Độc giả đặt câu hỏi về hai nhân vật; (3) Cuộc trò chuyện mở thêm cách đọc.
Bài tập 5 (đề bài tập 6): Chọn hai nhận xét được bản tóm lược hỗ trợ: A. đọc có đối thoại và phân biệt đời sống với hư cấu; B. Câu hỏi của độc giả khơi lời giải thích về nguồn cảm hứng; C. Biết kí ức nhà văn thì không cần đọc chi tiết trong tác phẩm nữa; D. Nhân vật hư cấu luôn là bản sao tuyệt đối của một người thật.
HS làm Phiếu học tập số 2 theo cặp, dùng thẻ Đúng/Sai hoặc bảng con để trả lời, sau đó đối chiếu học liệu NeoEdu.

Đáp án:

• Bài 1: C (phỏng vấn). Ghi chú nguyên tác xác định thể loại; không suy từ hình thức văn xuôi của bản tóm lược.
• Bài 2: B (đọc có đối thoại và phân biệt đời sống với hư cấu).
• Bài 3: a) Đ; b) S; c) S. Lí do: ý a có căn cứ trong ngữ liệu; ý b và c làm sai giới hạn đọc và sai sự việc, vì kí ức đời sống nuôi sáng tạo nhưng nhân vật hư cấu không là bản sao tuyệt đối người thật, và vẫn phải đọc chi tiết trong tác phẩm.
• Bài 4: (2) → (1) → (3): Độc giả đặt câu hỏi về hai nhân vật → Nhà văn nói về kí ức tuổi thơ → Cuộc trò chuyện mở thêm cách đọc.
• Bài 5: A và B.
  Kết luận HS rút ra: mỗi nhận định cần đối chiếu với ngữ liệu; ý nào vượt giới hạn văn bản thì không được chọn.

HS vận dụng ghi nhớ để viết đoạn văn ngắn về đọc có đối thoại và phân biệt đời sống với hư cấu; đề xuất một cách nhìn trong đời sống phù hợp và nhận ra giới hạn của liên hệ.

HS làm cá nhân, viết một đoạn 8–10 câu làm rõ chủ đề “đọc có đối thoại và phân biệt đời sống với hư cấu”, nêu ít nhất hai dẫn chứng hoặc khía cạnh chính xác từ văn bản, có lí giải, không kể lại toàn bộ bản tóm lược. Sau đó HS trả lời câu hỏi: “Từ văn bản, em có thể đề xuất một việc làm hoặc cách nhìn nào trong đời sống? Liên hệ đó có giới hạn gì?” Nhớ không coi truyện là hướng dẫn thao tác.

Đoạn văn 8–10 câu có đủ: câu chủ đề nêu đúng nội dung ghi nhớ; hai dẫn chứng từ chi tiết hỏi–đáp và băn khoăn của độc giả; lí giải vì sao đọc có đối thoại giúp hiểu tác phẩm sâu hơn nhưng không thay việc đọc chi tiết. Phần liên hệ dự kiến: “Khi đọc một câu chuyện, em nên đặt câu hỏi về điều mình tò mò, rồi tìm chi tiết trong bài để kiểm tra. Liên hệ này chỉ dừng ở cách đọc, không áp dụng máy móc vào đời sống.” GV đánh giá theo thang: đúng chủ đề 2, hai dẫn chứng chính xác 3, lí giải 3, tổ chức và ngôn ngữ 2.