Giáo án Ôn tập học kì 2 – Ôn tập kiến thức

Huy động kiến thức đã học trong học kì II, nhớ lại tên văn bản, thể loại và điểm nổi bật, tạo tâm thế ôn tập.

HS quan sát các thẻ tên văn bản do GV dán trên bảng (Đẽo cày giữa đường, Ếch ngồi đáy giếng, Cuộc chạm trán trên đại dương, Dấu ấn Hồ Khanh, Nói với con) và các thẻ đặc trưng (ngụ ngôn, tình huống và đối đáp; khoa học viễn tưởng; ý kiến và lí lẽ; văn bản thông tin; bài học rút ra). Nhiệm vụ: ghép mỗi tên văn bản với một đặc trưng phù hợp nhất và giải thích ngắn gọn bằng một chi tiết trong văn bản.
GV hỏi: Vì sao bản Ếch ngồi đáy giếng có rùa biển lại gợi ý khiêm tốn, học hỏi?

Bảng ghép đúng trên bảng lớp, ví dụ: Đẽo cày giữa đường – ngụ ngôn, bài học: người thợ thất bại vì tiếp thu không suy xét; Cuộc chạm trán trên đại dương – khoa học viễn tưởng, quan sát giúp chuyển từ đoán sinh vật lạ sang nhận ra tàu ngầm; Dấu ấn Hồ Khanh – văn bản thông tin, người thật và việc thật cần nguồn xác thực.
Câu trả lời dự kiến: vì ếch chỉ thấy bầu trời trong giếng, khi nghe rùa kể về biển thì bối rối, nhận ra hiểu biết của mình còn hẹp.

Hệ thống hoá kiến thức đọc hiểu của bài 6 đến bài 10 và liên hệ với các kiến thức học kì I về phân tích nhân vật, hình ảnh, cách tóm lược có căn cứ.

Chia lớp thành 5 nhóm, mỗi nhóm nhận một bài (6, 7, 8, 9, 10). Mỗi nhóm hoàn thành Phiếu học tập số 1 trên khăn trải bàn, gồm: thể loại và đặc điểm, kiến thức đọc hiểu then chốt, cách làm và lưu ý khi đọc, liên hệ học kì I.
Câu hỏi GV đặt ra: (1) Bài 6 dạy em điều gì về cách dùng tình huống và đối đáp để gợi bài học? (2) Vì sao tục ngữ không đồng nhất với thành ngữ? (3) Khi đọc văn bản khoa học viễn tưởng, làm sao phân biệt logic gợi khoa học với hư cấu? (4) Vì sao thơ Nói với con không phải là bài nghị luận chỉ vì có lời khuyên? (5) Vì sao cần đọc cấu trúc thông tin, quy tắc, nguồn và giới hạn số liệu? (6) Đọc sách thực cần ghi hồ sơ như thế nào?
Sau khi hoàn thành, GV yêu cầu ghép khăn trải bàn thành một bản đồ chung, đặt các nhóm cạnh nhau theo thứ tự bài 6 đến bài 10.

Bản đồ kiến thức chung trên bảng, mỗi nhóm có ít nhất các ý sau:

• Bài 6: ngụ ngôn dùng tình huống, đối đáp và kết quả để gợi bài học; tục ngữ cô đúc kinh nghiệm, khác thành ngữ (thành ngữ là cụm từ có nghĩa ổn định, dùng để diễn đạt sự việc).
• Bài 7: khoa học viễn tưởng kết hợp logic gợi khoa học với hư cấu; thông tin về Hồ Khanh cần kiểm chứng.
• Bài 8: nhận ra ý kiến, lí lẽ, bằng chứng và phản biện công bằng; thơ Nói với con không phải nghị luận chỉ vì có lời khuyên.
• Bài 9: đọc cấu trúc thông tin, quy tắc, nguồn và giới hạn số liệu; phân biệt tản văn với bản tin được nhắc trong tản văn.
• Bài 10: đọc sách thực, ghi hồ sơ, sáng tạo có nguồn và đối thoại với người đọc.
  Kết luận chung: học kì I và học kì II đều đòi hỏi đọc có căn cứ, chỉ ra chi tiết cụ thể để làm chứng cứ.

Hệ thống hoá yêu cầu của các kiểu bài viết, nói và kiến thức tiếng Việt đã học ở học kì II.

HS hoàn thành sơ đồ tư duy có ba nhánh lớn: Viết, Nói, Tiếng Việt.
Nhánh Viết: nghị luận tán thành hoặc phản đối; kể sự việc có thật liên quan nhân vật lịch sử; thuyết minh quy tắc; phân tích nhân vật trong cuốn sách đã đọc.
Nhánh Nói: kể ngụ ngôn, thảo luận công nghệ, nêu ý kiến, giải thích quy tắc, giới thiệu sách.
Nhánh Tiếng Việt: thành ngữ, nói quá; mạch lạc và liên kết; dấu câu; thuật ngữ; cước chú và tài liệu tham khảo; yếu tố Hán Việt.
Câu hỏi GV đặt ra: Nói quá khác gì với nói sai sự thật? Yếu tố Hán Việt “thủy” trong từ thủy điện có nghĩa là gì? Khi viết nghị luận, dùng từ nối nào để thể hiện quan hệ lí do – kết quả?

Sơ đồ tư duy hoàn chỉnh trên giấy hoặc vở, tối thiểu có các ý:

• Viết: quan điểm rõ ràng; lí lẽ và ví dụ phải được gắn nhãn đúng bản chất (có thật hoặc giả định).
• Nói: giới thiệu sách cần nêu tên sách, nội dung khái quát và lí do đề xuất.
• Tiếng Việt: nói quá là cách phóng đại nhằm nhấn mạnh, không nhằm báo sự thật; “thủy” trong thủy điện nghĩa là nước; từ nối “vì vậy” biểu thị quan hệ kết quả; cước chú và tài liệu tham khảo giúp người đọc kiểm tra nguồn.

Luyện đọc hiểu các hồ sơ được tóm lược bằng lời mới, nhận biết bài học và chọn đáp án có căn cứ.

Sử dụng Phiếu học tập số 2, phần 1 (bài tập 1, 2 và 4 đã cho).
Bài 1: đọc bốn hồ sơ tóm lược (Đẽo cày giữa đường, Ếch ngồi đáy giếng bản có rùa biển, Cuộc chạm trán trên đại dương, Dấu ấn Hồ Khanh) và nêu nội dung chính của từng hồ sơ.
Bài 2: Bài học phù hợp nhất từ Đẽo cày giữa đường là gì? A. Gạt bỏ mọi góp ý để giữ ý riêng. B. Thay đổi ngay theo mọi người nói. C. Đánh giá lời khuyên theo mục tiêu và thực tế. D. Chỉ tin người có giọng nói lớn.
Bài 4: Một bạn thêm kết thúc “ếch bị trâu giẫm” vào bản Trang Tử ở hồ sơ. Hãy sửa và nêu bài học có căn cứ của bản này.
GV yêu cầu HS làm cá nhân 5 phút, sau đó đối chiếu theo cặp.

Bài 1: Đẽo cày giữa đường – người thợ đổi cách làm theo từng góp ý mà không suy xét, mất công và gỗ; Ếch ngồi đáy giếng (bản có rùa biển) – ếch mời rùa vào giếng, rùa nói về biển khiến ếch bối rối; Cuộc chạm trán trên đại dương – quan sát giúp chuyển từ đoán sinh vật lạ sang nhận ra cấu tạo tàu ngầm; Dấu ấn Hồ Khanh – bài thông tin về việc tìm lại lối vào Sơn Đoòng và hỗ trợ đoàn khảo sát.
Bài 2: Đáp án C. Người thợ thất bại do tiếp thu không suy xét, không phải vì nghe lời khuyên là sai.
Bài 4: Sửa bằng cách bỏ chi tiết “ếch bị trâu giẫm” vì bản có rùa biển không có con trâu; kết thúc đúng là ếch bối rối sau khi nghe về biển. Bài học có căn cứ: đối lập giếng và biển gợi giới hạn nhận thức, khuyên khiêm tốn và học hỏi. Chấp nhận cách diễn đạt khác không làm sai nội dung; không trộn sự việc của hai phiên bản.

Vận dụng kiến thức về phân biệt hư cấu với thông tin cần kiểm chứng, cách dùng bằng chứng có trách nhiệm và phép liên kết, thuật ngữ.

Sử dụng Phiếu học tập số 2, phần 2 (bài tập 3, 6, 7 đã cho).
Bài 3: So sánh hai bản tóm lược về khám phá ở hồ sơ: đâu là hư cấu gợi khoa học, đâu là thông tin cần kiểm chứng?
Bài 6: Theo hồ sơ, cách dùng bằng chứng nào có trách nhiệm? A. Dùng một lần hoa nở khác mùa để khẳng định mọi năm đều giống nhau. B. Đối chiếu nhiều nguồn và giữ phạm vi kết luận. C. Coi mọi nghi lễ ở mọi nơi đều giống nhau. D. Dùng lời người bình như lời nguyên văn nhân vật.
Bài 7: Ghép khái niệm với ví dụ mới: phép thế, phép nối, thuật ngữ, yếu tố Hán Việt “thủy”.
GV yêu cầu HS làm theo nhóm 3, mỗi nhóm trình bày một câu.

Bài 3: Cuộc chạm trán trên đại dương là truyện viễn tưởng, chi tiết thuộc thế giới hư cấu có logic; Dấu ấn Hồ Khanh thuật người và việc thật, cần nguồn xác thực. Quan sát đều quan trọng nhưng không thể lấy phát minh trong truyện làm chứng cứ khoa học hiện hành. Thang điểm gợi ý: phân biệt hai loại 4 điểm; dùng chi tiết 3 điểm; nêu giới hạn bằng chứng 2 điểm; diễn đạt 1 điểm.
Bài 6: Đáp án B. Khí hậu cần nhiều bằng chứng; nghi lễ cần bối cảnh; nhận xét phê bình phải phân biệt với lời nguyên tác.
Bài 7: phép thế – “Nam đọc sách. Cậu ấy ghi một câu hỏi.” (cậu ấy thay Nam); phép nối – “Trời mưa lớn. Vì vậy, buổi đọc ngoài sân chuyển vào lớp.” (vì vậy nối lí do – kết quả); thuật ngữ – trung tuyến trong bài hình học về tam giác (khái niệm hình học); yếu tố Hán Việt “thủy” – nghĩa nước, trong từ thủy điện.

Vận dụng kiến thức về kiểu bài thuyết minh quy tắc và nghị luận vào tình huống gần gũi của lớp học, giúp HS biết tự đặt quy tắc có trách nhiệm.

GV nêu tình huống: lớp muốn tổ chức một buổi mượn sách trong lớp. Yêu cầu HS lập dàn ý cho quy tắc gồm: đối tượng và điều kiện tham gia, chuẩn bị, trình tự, cách xử lí khi hai bạn cùng chọn một cuốn và khi sách bị hỏng.
Câu hỏi GV đặt ra: Vì sao quy tắc cần ghi rõ người chịu trách nhiệm? Nếu sách bị hỏng, việc báo ngay có ý nghĩa gì?
HS hoàn thiện đoạn viết 8–10 câu về quy tắc ở nhà, hoặc viết đoạn nghị luận tán thành hoặc phản đối quan niệm “có công cụ tra cứu nhanh thì không cần tự suy nghĩ” theo lựa chọn.

Dàn ý gồm bốn phần: (1) Điều kiện và chuẩn bị: sách phù hợp lứa tuổi, GV đồng ý, người phụ trách kiểm tra và ghi tình trạng sách. (2) Trình tự: các bạn xem theo lượt, ghi tên cuốn và hạn trả. (3) Hai tình huống: nếu hai bạn cùng chọn, thống nhất lịch trước–sau, không giành; nếu sách hỏng, báo ngay cho chủ sách và giáo viên. (4) Lưu ý: giữ sạch sách, không viết vào sách.
Với đoạn nghị luận: quan điểm phản đối rõ ràng; hai lí lẽ (công cụ cho thông tin nhưng không tự bảo đảm đúng; người học vẫn phải hỏi nguồn và căn cứ); một ví dụ giả định được gắn nhãn.