Giáo án Thực hành tiếng Việt trang 17 – Tập 1

Huy động kiến thức nền về thành phần trạng ngữ và tạo tâm thế học tập cho HS.

GV chiếu câu “Sáng chủ nhật, Nam đọc sách.” và đặt hai câu hỏi: (1) Cụm nào trong câu cho biết sự việc diễn ra khi nào? (2) Nếu bỏ cụm đó đi, câu còn lại “Nam đọc sách” có còn đủ ý chính không?

HS nhận ra cụm “Sáng chủ nhật” là phần chỉ thời gian; HS hiểu rằng bỏ trạng ngữ đi thì câu vẫn đủ nghĩa về sự việc chính “Nam đọc sách”, nên trạng ngữ là thành phần phụ, bổ sung thông tin cho câu.

Giúp HS nhận biết các loại hoàn cảnh mà trạng ngữ bổ sung và hiểu cách mở rộng trạng ngữ để thông tin cụ thể hơn.

HS làm việc theo cặp với Phiếu học tập số 1, đọc ví dụ trong bài giảng: từ “Sáng” mở thành “Sáng thứ hai đầu tháng”; từ “Chiều, Lan tưới cây” mở thành “Chiều thứ sáu sau giờ học, Lan tưới cây.” Nhiệm vụ: (1) Xác định trạng ngữ trước và sau khi mở rộng; (2) Cho biết cụm mới bổ sung thông tin gì (thời gian, nơi chốn, nguyên nhân hay mục đích); (3) Nhận xét chủ ngữ và vị ngữ có thay đổi không. Câu hỏi GV đặt ra: “Mở rộng như vậy có làm thay đổi thành phần chính của câu không?” “Viết dài hơn có nhất thiết tốt hơn không?”

Kiến thức HS rút ra:

• Trạng ngữ bổ sung hoàn cảnh thời gian, nơi chốn, nguyên nhân, mục đích cho sự việc.
• Có thể mở rộng trạng ngữ từ một từ thành cụm từ: “Sáng” → “Sáng thứ hai đầu tháng”; “Chiều, Lan tưới cây” → “Chiều thứ sáu sau giờ học, Lan tưới cây.”
• Khi mở rộng đúng, chủ ngữ “Lan” và vị ngữ “tưới cây” không đổi; thông tin cụ thể hơn.
• Mở rộng cần có mục đích làm rõ ý, không cứ viết dài là tốt.

Giúp HS nhận biết từ láy có quan hệ lặp âm hoặc vần, phân biệt với từ ghép và hiểu sắc thái biểu cảm của từ láy trong ngữ cảnh.

HS đọc các từ “lấp lánh”, “run rẩy”, “bàn ghế”, “sách vở”, “cây cỏ” và câu “Những giọt sương lấp lánh trên lá.” Nhiệm vụ: (1) Chỉ ra từ láy, giải thích cách láy âm; (2) Phân biệt từ láy với từ ghép; (3) Nêu sắc thái của “run rẩy” khi dùng trong câu. Câu hỏi GV đặt ra: “Vì sao không phải mọi từ có hai tiếng đều là từ láy?” “Run rẩy gợi cho em cảm giác gì?”

Kiến thức HS rút ra:

• Từ láy là từ có quan hệ lặp âm hoặc vần giữa các tiếng; ví dụ “lấp lánh” (lặp phụ âm đầu l), “run rẩy” (lặp phụ âm đầu r).
• Từ ghép gồm các tiếng có nghĩa ghép lại: “bàn ghế”, “sách vở”, “cây cỏ” đều là từ ghép.
• Cần xét cấu tạo âm và nghĩa trong ngữ cảnh, không coi mọi từ hai tiếng là từ láy.
• “Run rẩy” gợi chuyển động nhỏ, thiếu vững; khi dùng, từ láy cần thể hiện đúng sắc thái, không chỉ để câu hay hơn.

Củng cố nhận biết trạng ngữ, cách mở rộng trạng ngữ và nhận diện từ láy qua các bài tập trắc nghiệm trong Thực hành tiếng Việt trang 17.

HS làm bài tập 1, 2, 3 (trắc nghiệm) và bài tập 6 (nối trạng ngữ với loại thông tin) theo nhóm 4, dùng kĩ thuật khăn trải bàn: mỗi HS điền đáp án vào ô của mình, sau đó thống nhất đáp án chung ở ô giữa. Bài 1: Trạng ngữ trong “Sáng chủ nhật, Nam đọc sách” là: A. Nam; B. đọc sách; C. Sáng chủ nhật; D. chủ nhật Nam. Bài 2: Câu nào mở rộng đúng trạng ngữ “Ở đây, chim làm tổ”? A. Ở đây, đàn chim nhỏ làm tổ.; B. Trên cành bàng trước lớp, chim làm tổ.; C. Ở đây, chim chăm chỉ làm tổ.; D. Chim làm tổ. Bài 3: Từ nào là từ láy? A. lấp lánh; B. bàn ghế; C. sách vở; D. cây cỏ. Bài 6: Ghép trạng ngữ với loại thông tin: Sau giờ học; Trong sân trường; Để bảo vệ cây.

Đáp án đã thống nhất:

• Bài 1: C (Sáng chủ nhật là cụm đầu câu nêu thời gian).
• Bài 2: B (“Trên cành bàng trước lớp” cụ thể hoá nơi chốn của trạng ngữ “Ở đây”. Các đáp án còn lại mở rộng chủ ngữ, mở rộng vị ngữ hoặc bỏ trạng ngữ).
• Bài 3: A (“lấp lánh” là từ láy; các từ còn lại là từ ghép).
• Bài 6: Sau giờ học – thời gian; Trong sân trường – nơi chốn; Để bảo vệ cây – mục đích.

Củng cố khả năng phân biệt đúng sai về khái niệm trạng ngữ, mở rộng trạng ngữ và xác định loại hoàn cảnh mà trạng ngữ bổ sung.

HS làm bài tập 4 (Đúng hay sai) và bài tập 5 (xác định trạng ngữ nguyên nhân trong câu “Vì mưa lớn, trận đấu hoãn”). Bài 4: a) Trạng ngữ có thể là một cụm từ. b) Mở rộng luôn đồng nghĩa thay đổi chủ ngữ. c) Run rẩy gợi trạng thái thiếu vững. Câu hỏi GV đặt ra: “Vì sao câu b là sai?”

Đáp án:

• Bài 4a: Đúng (trạng ngữ có thể là một từ hoặc một cụm từ).
• Bài 4b: Sai (mở rộng trạng ngữ không bắt buộc đổi thành phần chính của câu).
• Bài 4c: Đúng (“run rẩy” gợi trạng thái thiếu vững, không vững vàng).
• Bài 5: Trạng ngữ “Vì mưa lớn” nêu nguyên nhân, trả lời cho câu hỏi vì sao trận đấu hoãn.

Vận dụng kiến thức về trạng ngữ mở rộng và từ láy để viết câu miêu tả có sắc thái phù hợp, gắn với trải nghiệm thực tế của HS.

GV yêu cầu HS viết hai câu về một buổi sáng hoặc buổi chiều ở trường hoặc ở nhà: câu thứ nhất dùng trạng ngữ một từ, câu thứ hai mở rộng trạng ngữ để rõ thời gian hoặc nơi chốn; câu thứ ba dùng một từ láy để tả ánh sáng, âm thanh hoặc chuyển động. Ví dụ tham khảo: Tối, em đọc sách. / Tối thứ bảy sau bữa cơm, em đọc sách. Bài 7 và 8 (Thực hành): viết hai câu cùng sự việc “em đọc sách” và dùng từ “lấp lánh” trong câu tả ánh sáng, giải thích vì sao không thay bằng “rực rỡ”.

Sản phẩm tham khảo:

• Câu trạng ngữ một từ: Tối, em đọc sách.
• Câu mở rộng trạng ngữ: Tối thứ bảy sau bữa cơm, em đọc sách. (Câu sau xác định rõ ngày và thời điểm.)
• Câu có từ láy: Những giọt sương lấp lánh trên lá.
• Giải thích: “Lấp lánh” gợi các điểm sáng nhỏ, thay đổi khi nhìn; “rực rỡ” thiên về mức sáng nổi bật. Hai từ không hoàn toàn đồng nghĩa nên không thay thế tuỳ tiện.