Giáo án Bầy chim chìa vôi

Huy động trải nghiệm cá nhân về sự lo lắng cho sinh vật nhỏ và xác định nhiệm vụ đọc hiểu văn bản.

HS quan sát tranh minh họa do GV chiếu và trả lời câu hỏi: “Em đã bao giờ thức lo cho một con vật hoặc một cây non khi trời mưa chưa? Khi đó em đã làm gì?”. Sau đó HS nêu câu hỏi định hướng: “Hai anh em trong truyện đã làm gì khi nghĩ đến bầy chim non ở bãi giữa sông?”.

HS nêu được ít nhất một trải nghiệm cá nhân. HS xác định được nhiệm vụ: tìm diễn biến chính, các chi tiết thể hiện cảm xúc của nhân vật và rút ra chủ đề. HS ghi tên tác phẩm: Bầy chim chìa vôi – Nguyễn Quang Thiều (nguyên tác là truyện ngắn; bản đọc là bản tóm lược do nhóm biên soạn).

Nêu được diễn biến chính của truyện theo đúng mạch trình bày của bản tóm lược.

HS làm việc nhóm 4 theo kỹ thuật ghép thẻ. Mỗi nhóm nhận bốn thẻ sự kiện và Phiếu học tập số 1, đọc bản tóm lược rồi sắp xếp các thẻ theo thứ tự. Nhóm trả lời câu hỏi: “Vì sao việc hai anh em ra bờ sông là bước chuyển của câu chuyện?”.

Dãy diễn biến chính HS rút ra:

• Một đêm mưa, Mon không ngủ yên vì nghĩ đến tổ chim non ở bãi giữa sông; em trò chuyện với anh Mên và nỗi lo lớn dần.
• Hai anh em tìm cách ra bờ sông để xem tình hình.
• Khi nước gần phủ hết bãi cát, chim non cất cánh; có con chao xuống rồi lại vươn lên, cuối cùng cả bầy tới nơi an toàn.
• Hai đứa trẻ xúc động đến bật khóc.
  Kết luận nhóm: việc ra bờ sông đưa câu chuyện từ lo lắng sang hành động và đẩy đến cao trào.

Giải thích được tác dụng của ngôi kể thứ ba và nhịp kể trong việc thể hiện cảm xúc nhân vật.

HS làm việc theo cặp đôi, điền Phiếu học tập số 2 theo ba cột: chi tiết – nhận xét – lí giải. GV nêu câu hỏi: “Người kể ngôi thứ ba theo sát cảm giác của ai? Đối thoại đêm khuya cho thấy điều gì về Mon và Mên? Nhịp kể thay đổi thế nào khi nước dâng và vì sao lần bay đầu là cao trào?”.

Ghi nhận được các ý chính:

• Người kể ngôi thứ ba theo sát cảm giác của hai đứa trẻ, giúp người đọc cảm nhận được nỗi lo của các nhân vật.
• Đối thoại đêm khuya cho thấy Mon nhạy cảm, còn Mên có vẻ cứng cỏi nhưng cùng chung nỗi lo.
• Nhịp kể chuyển từ chờ đợi sang gấp gáp khi nước dâng, khiến lần bay đầu của chim non trở thành cao trào.
  Ví dụ HS điền vào Phiếu học tập số 2: chi tiết “nỗi lo cứ lớn lên cùng tiếng mưa và dòng nước”; nhận xét “câu văn tạo không khí căng thẳng”; lí giải “ngôi kể theo sát cảm giác nhân vật nên người đọc cảm được nỗi lo tăng dần”.

Giải thích được vì sao hai anh em bật khóc và nêu được chủ đề lòng trắc ẩn với những sinh linh nhỏ bé.

HS thực hiện kỹ thuật suy nghĩ – chia sẻ cặp đôi. GV nêu câu hỏi: “Vì sao hai đứa trẻ khóc khi chim đã an toàn, mà không phải khi chim đang gặp nguy hiểm?”; “Tình thương của hai anh em được thể hiện bằng điều gì, không chỉ bằng lời nói?”.

Nước mắt sau khi chim thoát nạn không phải vì mất mát mà là sự nhẹ nhõm và cảm phục sức sống của bầy chim.
Tình thương được thể hiện bằng chú ý và hành động: hai anh em theo dõi tình hình, ra bờ sông để xem chim non.
Kết luận HS ghi vào vở, phần Ghi nhớ: lòng trắc ẩn với những sinh linh nhỏ bé.

Củng cố thể loại, chủ đề, nhận định và diễn biến của truyện qua bài tập trắc nghiệm và đúng sai.

HS làm bài tập 2, 3, 4, 5, 6 trong bài học (có thể dùng bài tập tương tác trên trang NeoEdu). Bài tập 7, 8 và 9 giao về nhà.
Bài 2: Theo ghi chú về nguyên tác đi kèm bản tóm lược, tác phẩm thuộc dạng nào? A. thơ năm chữ; B. tản văn; C. nghị luận văn học; D. truyện ngắn.
Bài 3: Nhận định nào khái quát đúng trọng tâm văn bản? A. vẻ đẹp lao động và sự chung sức; B. tình bạn biết thấu hiểu và tạo cơ hội tham gia; C. lòng trắc ẩn với những sinh linh nhỏ bé; D. học từ thiên nhiên và kinh nghiệm của người lao động.
Bài 4: Xét các nhận định: a) Hai anh em bật khóc sau khi bầy chim đã an toàn; b) Hai anh em khóc vì bầy chim đã bị nước cuốn; c) Mon lo lắng còn Mên hoàn toàn không quan tâm.
Bài 5: Sắp xếp ba bước theo mạch trình bày: Chim non bay được vào bờ; Mon thức vì lo cho chim; Hai anh em ra bờ sông.
Bài 6: Chọn hai nhận xét được bản tóm lược hỗ trợ: A. lòng trắc ẩn với những sinh linh nhỏ bé; B. Hai anh em bật khóc sau khi bầy chim đã an toàn; C. Hai anh em khóc vì bầy chim đã bị nước cuốn; D. Mon lo lắng còn Mên hoàn toàn không quan tâm.

Đáp án:
Bài 2: D (ghi chú xác định nguyên tác là truyện ngắn).
Bài 3: C (người kể theo sát cảm giác hai đứa trẻ, đối thoại và nỗi lo chung hướng đến lòng trắc ẩn).
Bài 4: a) Đúng; b) Sai; c) Sai. Nhận định a có ngữ liệu hỗ trợ; b và c sai sự việc hoặc vượt giới hạn đọc.
Bài 5: Mon thức vì lo cho chim → Hai anh em ra bờ sông → Chim non bay được vào bờ.
Bài 6: A và B. C và D sai vì không đúng sự việc hoặc vượt giới hạn ngữ liệu.

Vận dụng chủ đề lòng trắc ẩn vào một việc làm cụ thể, đồng thời nhận ra giới hạn an toàn khi liên hệ thực tế.

HS viết 3 đến 4 câu theo bài 9: đề xuất một việc làm hoặc cách nhìn trong đời sống phù hợp với lòng trắc ẩn với những sinh linh nhỏ bé, nêu giới hạn của liên hệ. GV nêu câu hỏi: “Việc hai anh em làm trong truyện có phải là hướng dẫn để em làm theo không? Vì sao?”.

Ví dụ sản phẩm HS: “Khi thấy tổ chim rơi xuống vũng nước sau cơn mưa, em báo người lớn hoặc nhờ người có kinh nghiệm xử lí. Em không tự lội ra chỗ nước xiết như nhân vật trong truyện, vì trẻ em cần báo người lớn và giữ an toàn.”
Kết luận: truyện không phải hướng dẫn thao tác; phần liên hệ phải nêu rõ sự khác biệt về an toàn.