Giáo án Tri thức ngữ văn trang 10 – Tập 1

Huy động trải nghiệm đọc truyện của HS và dẫn HS vào bốn khái niệm của bài: đề tài, chi tiết, tính cách, người kể chuyện.

GV chiếu câu hỏi: “Khi kể cho bạn nghe về một truyện em thích, em thường nói những gì?”. HS trả lời theo bốn gợi ý: (1) truyện nói về việc gì hoặc đời sống nào; (2) có chi tiết nào làm em nhớ; (3) nhân vật là người như thế nào; (4) ai là người đang kể câu chuyện.

HS nêu được bốn ý tương ứng với bốn khái niệm, ví dụ: “Truyện nói về việc bạn nhỏ giúp mẹ bán hàng ngày Tết” (đề tài); “Bạn ấy đếm từng đồng tiền thối lại” (chi tiết); “Bạn ấy chăm chỉ và thật thà” (tính cách); “Người kể là một người bạn của nhân vật” (người kể chuyện). GV ghi bốn ý này lên bảng thành bốn cột để đối chiếu cuối tiết.

Nêu được khái niệm đề tài và chi tiết; phân biệt được hai khái niệm này qua ví dụ trong bản tóm lược Bầy chim chìa vôi.

HS đọc mục Khái niệm để đọc và viết (đề tài, chi tiết). Theo cặp, HS hoàn thành Phiếu học tập số 1, phần A và phần B: (A) Nêu đúng nghĩa của đề tài và chi tiết bằng lời của mình; (B) Đọc bản tóm lược Bầy chim chìa vôi, xác định đề tài của truyện và chỉ ra hai chi tiết, giải thích tác dụng của mỗi chi tiết. Nếu còn thời gian, HS mở trang NeoEdu để xem ví dụ về hai khái niệm này.

Đề tài: phạm vi đời sống được thể hiện là sự chăm sóc và cứu bầy chim non của hai đứa trẻ khi nước lũ dâng ở bãi giữa sông.
Chi tiết 1: “Khi nước gần phủ hết bãi cát, những con chim non cất cánh.” Tác dụng: tạo tình thế nguy cấp và đẩy câu chuyện lên cao trào.
Chi tiết 2: “Có con chao xuống rồi lại vươn lên.” Tác dụng: làm nổi bật sự gấp gáp và sức sống của bầy chim.
Kết luận HS rút ra: đề tài là phạm vi rộng của đời sống được viết đến; chi tiết là một yếu tố cụ thể bên trong phạm vi đó.

Nêu được khái niệm tính cách và người kể chuyện; giải thích được vì sao người kể chuyện không đồng nhất với tác giả.

HS làm việc nhóm 4 theo kĩ thuật khăn trải bàn. Ô giữa ghi khái niệm tính cách và người kể chuyện. Bốn ô quanh ghi bốn nhiệm vụ: (1) Mon có tính cách như thế nào, bộc lộ qua những chi tiết nào; (2) Mên có tính cách như thế nào, khác và giống Mon ở điểm nào; (3) Người kể chuyện ngôi thứ mấy, theo sát ai; (4) Vì sao người kể chuyện không đồng nhất với tác giả Nguyễn Quang Thiều. Kết quả ghi trực tiếp trên khăn và vào Phiếu học tập số 1, phần C.

Mon: nhạy cảm, lo lắng; bộc lộ qua việc “không ngủ yên vì nghĩ đến tổ chim non” và “nỗi lo cứ lớn lên cùng tiếng mưa và dòng nước”.
Mên: vẻ cứng cỏi nhưng cùng chung nỗi lo; bộc lộ qua việc trò chuyện với em và cùng em tìm cách ra bờ sông xem tình hình.
Người kể chuyện: ngôi thứ ba, theo sát cảm giác của hai đứa trẻ; là vai kể trong truyện, không đồng nhất với Nguyễn Quang Thiều, vì người kể là vai do tác phẩm tổ chức.
Kết luận: tính cách là đặc điểm tương đối ổn định bộc lộ qua hành động và lời nói; người kể chuyện là vai kể tổ chức câu chuyện.

Vận dụng đúng bốn khái niệm để làm bài tập ghép, trắc nghiệm và đúng sai.

GV chiếu bốn bài tập sau, HS làm cá nhân rồi kiểm tra theo cặp:

1. Ghép khái niệm với nội dung đúng (đề tài, chi tiết, tính cách, người kể chuyện).
2. Trong bài học, “đề tài” được hiểu thế nào? A. yếu tố cụ thể góp tạo sự việc hoặc khắc họa nhân vật; B. đặc điểm tương đối ổn định bộc lộ qua hành động, lời nói; C. vai kể tổ chức câu chuyện, không đồng nhất tác giả; D. phạm vi đời sống được thể hiện.
3. Trong bài học, “chi tiết” được hiểu thế nào? A. đặc điểm tương đối ổn định bộc lộ qua hành động, lời nói; B. vai kể tổ chức câu chuyện, không đồng nhất tác giả; C. yếu tố cụ thể góp tạo sự việc hoặc khắc họa nhân vật; D. phạm vi đời sống được thể hiện.
4. Trong bài học, “tính cách” được hiểu thế nào? A. vai kể tổ chức câu chuyện, không đồng nhất tác giả; B. đặc điểm tương đối ổn định bộc lộ qua hành động, lời nói; C. phạm vi đời sống được thể hiện; D. yếu tố cụ thể góp tạo sự việc hoặc khắc họa nhân vật.
5. Đúng hay sai: a) Đề tài là phạm vi đời sống được thể hiện. b) Chi tiết là đặc điểm tương đối ổn định bộc lộ qua hành động, lời nói.

Đáp án:

1. Đề tài – phạm vi đời sống được thể hiện; chi tiết – yếu tố cụ thể góp tạo sự việc hoặc khắc họa nhân vật; tính cách – đặc điểm tương đối ổn định bộc lộ qua hành động, lời nói; người kể chuyện – vai kể tổ chức câu chuyện, không đồng nhất tác giả.
2. D.
3. C.
4. B.
5. a) Đúng (Đ); b) Sai (S), vì đó là khái niệm tính cách; chi tiết là yếu tố cụ thể góp tạo sự việc hoặc khắc họa nhân vật.

Vận dụng bốn khái niệm để đặt câu hỏi phân tích và viết nhận xét có căn cứ; liên hệ với thực tế về an toàn của trẻ em.

HS hoàn thành Phiếu học tập số 2: (1) Đặt một câu hỏi phân tích về Bầy chim chìa vôi, dùng đúng một khái niệm trong bốn khái niệm của bài; (2) Viết 4–6 câu nhận xét có dẫn một chi tiết và giải thích tác dụng của chi tiết đó; (3) Liên hệ: nêu sự khác nhau giữa sự dũng cảm trong truyện với việc tự xuống sông khi lũ. Nếu còn thời gian, HS làm bài tương tác trên NeoEdu.

Mẫu tham khảo: “Chi tiết ‘những con chim non cất cánh khi nước gần phủ hết bãi cát’ cho thấy tình thế nguy cấp và đẩy cao trào của câu chuyện. Nhờ chi tiết này, người đọc cảm nhận rõ sự gấp gáp và sức sống của bầy chim. Trong thực tế, khi có lũ, trẻ em không nên tự xuống sông mà cần báo người lớn để giữ an toàn.”
Câu hỏi phân tích mẫu: “Vì sao người kể ngôi thứ ba lại đi theo cảm giác của hai đứa trẻ ở đoạn nước dâng?”