Giáo án Đi lấy mật

Huy động hiểu biết về rừng và nghề lấy mật, tạo tâm thế đọc và xác định nhiệm vụ đọc hiểu văn bản “Đi lấy mật”.

GV đưa tình huống: Nếu em được theo người lớn vào rừng lần đầu, em sẽ quan sát điều gì trước tiên? Điều gì khiến em ngạc nhiên? HS đọc nhanh phần tóm lược và xác định nhiệm vụ: nhận ra vai trò của từng nhân vật (An, Cò, tía nuôi) và cách văn bản dẫn người đọc vào khu rừng Nam Bộ.

• Mỗi HS nêu được ít nhất một điều mình sẽ quan sát khi vào rừng (ví dụ: cây cối, tiếng chim, dấu hiệu có ong).
• Lớp thống nhất ba nhiệm vụ đọc: (1) bối cảnh và nhân vật; (2) cách nhìn của người kể thứ nhất; (3) chi tiết làm nên ý nghĩa “học từ thiên nhiên và kinh nghiệm của người lao động”.

Nêu được bối cảnh, vai trò của từng nhân vật; giải thích được vì sao ngôi kể thứ nhất giới hạn hiểu biết ở An và tác dụng của việc so sánh An với Cò.

HS làm việc theo nhóm đôi với Phiếu học tập số 1, đọc lại văn bản và trả lời:

• An theo ai vào rừng và vì sao An là người mới đến?
• Cò chỉ An điều gì? Cò có kiến thức nào mà An chưa có?
• Vì sao việc kể bằng ngôi thứ nhất giúp người đọc cùng khám phá?
• Sự so sánh An với Cò có làm Cò trở thành người kém cỏi không? Vì sao?
  HS điền kết quả vào ghi chú ba cột: chi tiết – nhận xét – lí giải (ghi tối thiểu 2 dòng).

• An theo tía nuôi và Cò vào rừng U Minh; An là người mới đến nên cây cối, chim chóc và cách tìm ong đều khiến An ngạc nhiên.
• Cò chỉ An cách quan sát ong và giải thích những điều Cò quen thuộc; kiến thức của Cò là tri thức bản địa tích lũy qua đời sống, khác với kiến thức mới học của An.
• Ngôi kể thứ nhất giới hạn hiểu biết ở An nên sự ngỡ ngàng của người kể giúp người đọc cùng khám phá rừng.
• Việc so sánh làm rõ khác biệt giữa kiến thức mới học và tri thức đời sống; không vì vậy mà chê Cò hay An kém cỏi.

Giải thích được ý nghĩa của chi tiết nhận ra đường bay của ong và nghề gác kèo; nhận ra vai trò của tía nuôi và rừng vừa là cảnh đẹp vừa là môi trường lao động.

HS hoạt động theo nhóm 4 với Phiếu học tập số 2, mỗi cặp phụ trách một câu hỏi, sau đó ghép ý:

• Chi tiết nhận ra đường bay của ong cho thấy điều gì về cách quan sát?
• Tía nuôi hiện lên qua kinh nghiệm và cách dẫn dắt như thế nào?
• Nghề gác kèo ong thể hiện sự thích ứng của con người với rừng ra sao?
• Chuyến đi giúp An nhận ra điều gì về công việc lấy mật (không chỉ là sức lực)?
  Kết quả mỗi nhóm là một đoạn ngắn 3–4 câu nối chi tiết với nhận xét.

• Chi tiết nhận ra đường bay của ong chứng minh sự quan sát tỉ mỉ: phải theo dõi hướng bay, không chỉ nhìn vào tổ.
• Tía nuôi có kinh nghiệm về rừng và nghề gác kèo ong; ông hiện lên qua cách chỉ dẫn và kinh nghiệm, không qua lời kể dài dòng.
• Nghề gác kèo ong là biểu hiện của sự thích ứng: con người hiểu môi trường để lao động phù hợp với rừng.
• An nhận ra công việc lấy mật gắn với hiểu biết môi trường chứ không chỉ sức lực; rừng vừa là cảnh đẹp vừa là môi trường lao động.

Vận dụng được nội dung văn bản để xác định nhận định đúng – sai, sắp xếp mạch trình bày và chọn nhận xét có căn cứ.

HS làm bài tập (đề và đáp án ghi trong phần sản phẩm). Có thể làm trên học liệu NeoEdu (bài tập tương tác) rồi đối chiếu với đáp án của GV.
Bài tập 1: Theo ghi chú về nguyên tác đi kèm bản tóm lược, tác phẩm thuộc dạng nào? A. truyện (đoạn trích tác phẩm tự sự); B. thơ năm chữ; C. tản văn; D. văn bản thuyết minh.
Bài tập 2: Nhận định nào khái quát đúng trọng tâm văn bản? A. tình bạn biết thấu hiểu và tạo cơ hội tham gia; B. học từ thiên nhiên và kinh nghiệm của người lao động; C. lòng trắc ẩn với những sinh linh nhỏ bé; D. vẻ đẹp lao động và sự chung sức.
Bài tập 3: Xét từng nhận định: a) Cò chỉ An cách nhận ra ong giữa những tán tràm. b) An là người hiểu nghề gác kèo và hướng dẫn Cò. c) Cò chỉ học về rừng qua sách nên không biết cách quan sát ong. (Đúng hay sai?)
Bài tập 4: Sắp xếp ba bước theo mạch trình bày trong bản tóm lược: (1) Cò hướng dẫn An quan sát ong; (2) An theo tía nuôi và Cò vào rừng; (3) An hiểu thêm nghề lấy mật.
Bài tập 5: Chọn hai nhận xét được bản tóm lược hỗ trợ: A. học từ thiên nhiên và kinh nghiệm của người lao động; B. Cò chỉ An cách nhận ra ong giữa những tán tràm; C. An là người hiểu nghề gác kèo và hướng dẫn Cò; D. Cò chỉ học về rừng qua sách nên không biết cách quan sát ong.

Đáp án:

• Bài tập 1: A (ghi chú xác định nguyên tác là truyện; không suy thể loại từ hình thức văn xuôi của bản tóm lược).
• Bài tập 2: B (ngôi kể thứ nhất và so sánh An với Cò làm nổi bật học từ thiên nhiên và kinh nghiệm của người lao động).
• Bài tập 3: a) Đúng; b) Sai (An là người mới đến, không phải người hiểu nghề và hướng dẫn Cò); c) Sai (Cò có tri thức từ đời sống, không phải học qua sách).
• Bài tập 4: (2) → (1) → (3).
• Bài tập 5: A và B (hai ý còn lại làm sai sự việc hoặc vượt giới hạn đọc).

Liên hệ được nội dung “học từ thiên nhiên và kinh nghiệm của người lao động” với một việc làm hoặc cách nhìn cụ thể trong đời sống; nhận ra giới hạn của liên hệ.

HS viết đoạn 5–7 câu trên lớp (hoặc đoạn 8–10 câu về nhà) theo yêu cầu: nêu một việc làm hoặc cách nhìn trong đời sống phù hợp với việc học từ thiên nhiên và kinh nghiệm của người lao động; nối với một chi tiết trong văn bản (ví dụ: chi tiết Cò chỉ An cách nhận ra ong giữa những tán tràm); nêu rõ phần khác biệt và giới hạn của liên hệ, không coi truyện là hướng dẫn thao tác.

Sản phẩm mẫu: “Em có thể học cách quan sát kỹ trước khi làm việc, như An học cách nhìn đường bay của ong. Khi đi học ngoài thiên nhiên hoặc giúp gia đình trồng rau, em hỏi người lớn có kinh nghiệm và quan sát môi trường trước khi bắt tay vào việc. Tuy nhiên, văn bản chỉ gợi cách nhìn; mỗi nơi có điều kiện khác nhau, nên em phải tìm hiểu thêm từ người có kinh nghiệm và các nguồn đáng tin cậy, không thể coi truyện là hướng dẫn thao tác.”
Tiêu chí GV đánh giá: liên hệ cụ thể (3 điểm); nối chi tiết hợp lí (3 điểm); nhận ra giới hạn (2 điểm); diễn đạt (2 điểm).