Giáo án Thực hành tiếng Việt trang 24 – Tập 1

Huy động kiến thức nền về câu có chủ ngữ và vị ngữ; tạo tình huống để HS nhận ra câu ngắn có thể chưa đủ để kể một sự việc.

GV trình chiếu hai nhóm câu: (1) “Chim hót.”, “Cây ra hoa.”, “Lan bước.”; (2) “Bầy chim nhỏ trên cành.”, “Những luống rau ở phía sau nhà.”. GV đặt câu hỏi: Nhóm nào kể được một việc đã xảy ra? Vì sao em nghĩ như vậy? Trong mỗi câu, bộ phận nào trả lời cho câu hỏi “ai/cái gì”, bộ phận nào trả lời cho “làm gì/thế nào”?

HS nhận ra nhóm (1) là câu đủ chủ ngữ và vị ngữ, kể được một hoạt động; nhóm (2) chỉ là cụm danh từ, còn thiếu vị ngữ nên chưa kể được sự việc. HS nêu được: chủ ngữ nêu đối tượng (chim, cây, Lan, bầy chim nhỏ, những luống rau); vị ngữ nêu hoạt động (hót, ra hoa, bước). Kết luận ban đầu: một câu cần có chủ ngữ và vị ngữ để kể được một sự việc.

Củng cố khái niệm chủ ngữ và vị ngữ; biết xác định hai thành phần chính trong câu có cụm từ mở rộng.

HS làm việc theo cặp đôi, đọc câu “Hai bạn nhỏ trong lớp đang đọc sách” và “Bầy cá nhỏ đang bơi”. Nhiệm vụ: (1) Tìm chủ ngữ và vị ngữ của từng câu; (2) Giải thích vì sao “trong lớp” hay “sách” không phải là chủ ngữ; (3) Đặt câu hỏi “ai/cái gì?” và “làm gì/thế nào?” để kiểm tra. Thực hiện theo Phiếu học tập số 1.

Câu 1: chủ ngữ là “Hai bạn nhỏ trong lớp”, vị ngữ là “đang đọc sách”. Câu 2: chủ ngữ là “Bầy cá nhỏ”, vị ngữ là “đang bơi”. “Trong lớp” là cụm chỉ nơi chốn, “sách” là đối tượng của hành động (bổ ngữ), không trả lời cho “ai/cái gì làm việc”. Kết luận: chủ ngữ nêu người hoặc vật thực hiện, vị ngữ nêu hoạt động của đối tượng ấy.

Hiểu cách mở rộng chủ ngữ để nhận diện đối tượng, mở rộng vị ngữ để hình dung hành động cụ thể; nhận ra lỗi biến câu thành cụm danh từ thiếu vị ngữ.

GV đưa ví dụ “Chim hót” → “Bầy chim nhỏ trên cành hót líu lo” và ví dụ mẫu “Mưa rơi” → “Những hạt mưa đầu mùa rơi lộp bộp trên mái tôn”. HS trả lời: (1) Chủ ngữ và vị ngữ của câu mới đã được mở rộng bằng những chi tiết nào? (2) Vì sao “Bầy chim nhỏ trên cành” chưa đủ để kể một sự việc? (3) Đọc lại câu, phân biệt phần mở rộng chủ ngữ và phần mở rộng vị ngữ.

Chủ ngữ được mở rộng bằng “bầy chim nhỏ trên cành” (thêm đặc điểm và vị trí của đối tượng); vị ngữ được mở rộng bằng “hót líu lo” (thêm cách thức hành động). Cụm “Bầy chim nhỏ trên cành” chỉ gọi tên đối tượng và vị trí, thiếu vị ngữ nên chưa kể được việc. Kết luận: mở rộng chủ ngữ giúp nhận diện đối tượng rõ hơn; mở rộng vị ngữ giúp hình dung hành động cụ thể hơn; câu mới phải giữ được quan hệ ngữ pháp rõ ràng giữa chủ ngữ và vị ngữ.

Vận dụng kiến thức về chủ ngữ, vị ngữ và cách mở rộng để làm các bài tập trắc nghiệm, đúng sai, ghép và viết lại câu.

HS làm việc theo nhóm 4 người, hoàn thành Phiếu học tập số 2 gồm 8 bài tập trong Thực hành tiếng Việt trang 24. Nhóm thống nhất đáp án, ghi lí do và cử một bạn trình bày. Mỗi nhóm tập trung vào các bài 1–4, 5–6, 7–8 (phân chia theo bàn). Sau đó GV kiểm tra đáp án chung. Đề bài và đáp án được ghi rõ trong phần Sản phẩm.

Bài 1: Chủ ngữ của “Hai bạn nhỏ trong lớp đang đọc sách” là B. Hai bạn nhỏ trong lớp (cụm danh từ đầy đủ nêu người thực hiện).
Bài 2: Câu có đủ thành phần chính là C. “Những con chim trên cành hót vang.” (có chủ ngữ và vị ngữ hót vang).
Bài 3: Vị ngữ của “Bầy cá nhỏ đang bơi” là đang bơi (nói hoạt động của bầy cá).
Bài 4: a) Đ; b) S; c) Đ (độ dài không quyết định một cụm từ có phải là câu; thêm chi tiết phải giữ nghĩa hợp lí).
Bài 5: Những chú ong cần mẫn – chủ ngữ; bay quanh vườn hoa – vị ngữ.
Bài 6: Mở rộng chủ ngữ của “Cây ra hoa” mà không đổi vị ngữ: “Cây bưởi ở góc vườn nhà em ra hoa.” (chủ ngữ được định rõ loại cây và vị trí; vị ngữ vẫn là ra hoa).
Bài 7: Mở rộng vị ngữ của “Lan bước”: “Lan bước chậm rãi dọc lối nhỏ vào thư viện.” (thêm cách thức chậm rãi và nơi chốn dọc lối nhỏ).
Bài 8: Sửa “Những luống rau ở phía sau nhà” thành câu hoàn chỉnh, hai cách: “Những luống rau ở phía sau nhà đang đón nắng.” (thêm vị ngữ); hoặc “Ở phía sau nhà có những luống rau.” (tổ chức câu có từ “có”).

Vận dụng cách mở rộng chủ ngữ và vị ngữ để viết câu văn miêu tả cụ thể, rõ nghĩa về một cảnh quen thuộc.

HS viết cá nhân 3–5 câu miêu tả một cảnh quen thuộc ở nơi em sống (sân trường, vườn nhà, con đường đến lớp, bầu trời buổi sáng…). Yêu cầu: ít nhất 2 câu có mở rộng chủ ngữ, ít nhất 2 câu có mở rộng vị ngữ; gạch chân chủ ngữ và vị ngữ. Sau đó đổi vở với bạn cùng bàn để kiểm tra theo ba câu hỏi: Câu có đủ chủ ngữ và vị ngữ chưa? Phần mở rộng có làm rõ đối tượng hoặc hành động không? Chủ ngữ và vị ngữ có quan hệ rõ ràng không?

Đoạn văn 3–5 câu, mỗi câu có chủ ngữ và vị ngữ được gạch chân; câu có mở rộng đúng chức năng: chủ ngữ mở rộng làm rõ đối tượng, vị ngữ mở rộng làm rõ hoạt động hoặc đặc điểm. Ví dụ HS có thể viết: “Những cây bằng lăng trước cổng trường đã nở tím. Đàn chim sẻ nhỏ bay rộn ràng qua mái ngói đỏ.”