Giáo án Củng cố, mở rộng trang 32 – Tập 1

Huy động kiến thức nền về ba văn bản đã học trong bài Bầu trời tuổi thơ và tạo tâm thế ôn tập.

GV ghi lên bảng ba nhóm từ khóa: (1) chim non, tổ, bãi giữa sông, mưa, nước dâng; (2) ong, tán tràm, tía nuôi, rừng U Minh, gác kèo; (3) sao, đồng quê, buổi chiều, nhân hóa, bầy đêm. HS suy nghĩ nhanh, cho biết mỗi nhóm từ khóa gợi đến văn bản nào, tác giả là ai và thể loại gì.

Các em nêu đúng: nhóm (1) gợi Bầy chim chìa vôi, tác giả Nguyễn Quang Thiều; nhóm (2) gợi Đi lấy mật, tác giả Đoàn Giỏi; nhóm (3) gợi Ngàn sao làm việc, tác giả Võ Quảng. Các em nhận ra mục tiêu ôn tập là hệ thống kiến thức đã học và vận dụng vào phân tích, so sánh.

Hệ thống hóa được thông tin về văn bản, thể loại, chi tiết tiêu biểu, cách thể hiện và ý nghĩa của ba văn bản; nhận biết dạng văn bản qua cách tổ chức và ghi chú đọc.

Bước 1 (nhóm chuyên gia, 10 phút): Lớp chia thành ba nhóm, mỗi nhóm nhận một văn bản: nhóm A – Bầy chim chìa vôi; nhóm B – Đi lấy mật; nhóm C – Ngàn sao làm việc. Các nhóm đọc lại văn bản (phần tóm lược và ghi chú đọc trong sách) và hoàn thành Phiếu học tập số 1 cho văn bản của nhóm mình.
Bước 2 (nhóm mảnh ghép, 12 phút): Mỗi nhóm mới gồm ba thành viên, mỗi người đến từ một nhóm chuyên gia khác nhau. Mỗi thành viên trình bày phần đã làm và ghi thông tin của bạn vào bảng hệ thống trên khổ giấy chung.
Bước 3 (3 phút): Cả lớp rà soát bảng hệ thống, nhận xét và bổ sung.

Bảng hệ thống hoàn chỉnh (viết theo dạng danh sách trong vở):

• Bầy chim chìa vôi – Nguyễn Quang Thiều: thể loại truyện (truyện ngắn); ngôi kể thứ ba theo sát cảm giác hai đứa trẻ; chi tiết tiêu biểu: đối thoại đêm khuya của Mon và Mên, nước dâng, lần bay đầu của chim non, nước mắt sau khi chim thoát nạn; cách thể hiện: nhịp kể chuyển từ chờ đợi sang gấp gáp, lần bay đầu là cao trào; ý nghĩa: lòng trắc ẩn với sinh linh nhỏ bé, tình thương thể hiện bằng chú ý và hành động.
• Đi lấy mật – Đoàn Giỏi: thể loại truyện; ngôi kể thứ nhất giới hạn ở hiểu biết của An; chi tiết tiêu biểu: Cò chỉ cách quan sát ong, tía nuôi dẫn dắt, nghề gác kèo, chi tiết nhận ra đường bay của ong; cách thể hiện: sự ngỡ ngàng của người kể giúp người đọc cùng khám phá; ý nghĩa: học từ thiên nhiên và kinh nghiệm người lao động, công việc lấy mật gắn với hiểu biết môi trường.
• Ngàn sao làm việc – Võ Quảng: thể loại thơ năm chữ; chi tiết tiêu biểu: các vì sao được nhân hóa thành người lao động, chuyển thời gian từ chiều sang tối; cách thể hiện: nhịp thơ ngắn, trong trẻo, linh hoạt; ý nghĩa: vẻ đẹp lao động và sự chung sức, sức mạnh cộng đồng.

So sánh được một điểm giống và một điểm khác giữa hai văn bản, có căn cứ là chi tiết cụ thể; tránh nhận xét chung chung kiểu 'tất cả đều hay'.

HS làm việc theo cặp đôi, so sánh Bầy chim chìa vôi và Đi lấy mật (hoặc so sánh với Ngàn sao làm việc nếu GV muốn). Các em điền sơ đồ Venn theo gợi ý: (1) Điểm giống về chủ đề hoặc cảm xúc; (2) Điểm khác về ngôi kể, cách tổ chức chi tiết hoặc tác dụng của nhân vật. Mỗi nhận xét phải kèm một ví dụ cụ thể.

Sơ đồ Venn hoàn chỉnh trong vở, ví dụ:

• Điểm giống: Cả hai văn bản đều thể hiện mối quan hệ gắn bó giữa con người và thiên nhiên. Căn cứ: Mon và Mên lo cho bầy chim non trong Bầy chim chìa vôi; An học cách quan sát ong và rừng U Minh trong Đi lấy mật.
• Điểm khác: Bầy chim chìa vôi kể theo ngôi thứ ba, bám sát cảm giác của hai đứa trẻ; Đi lấy mật kể theo ngôi thứ nhất, giới hạn ở hiểu biết của An nên người đọc cùng khám phá cùng người kể. Căn cứ: sự ngỡ ngàng của An trước đường bay của ong.
• Kết luận: Cần tránh khẳng định 'hai văn bản đều hay' mà không có chi tiết. Nhận xét phải gắn với ví dụ cụ thể.

Củng cố nhận biết thể loại, sắp xếp mạch trình bày của văn bản và tự kiểm tra kết quả qua học liệu số.

HS hoàn thành bốn nhiệm vụ trong Phiếu học tập số 2:
Câu 1 (đề từ Bầy chim chìa vôi, bài 2): Dựa cách tổ chức và ghi chú đọc, văn bản thuộc dạng nào? A. thơ năm chữ; B. tản văn; C. nghị luận văn học; D. truyện ngắn.
Câu 2 (bài 3): Sắp xếp ba bước theo mạch trình bày trong bản tóm lược Bầy chim chìa vôi: Mon thức vì lo cho chim; Hai anh em ra bờ sông; Chim non bay được vào bờ.
Câu 3 (bài 6): Đi lấy mật thuộc dạng nào? A. thơ năm chữ; B. tản văn; C. truyện; D. truyện ngắn.
Câu 4 (bài 7): Sắp xếp ba bước của Đi lấy mật: An theo tía nuôi và Cò vào rừng; Cò hướng dẫn An quan sát ong; An hiểu thêm nghề lấy mật.
Câu 5 (bài 10): Ngàn sao làm việc thuộc dạng nào? A. truyện ngắn; B. tản văn; C. nghị luận văn học; D. thơ năm chữ.

Đáp án:

• Câu 1: D (truyện ngắn).
• Câu 2: Mon thức vì lo cho chim → Hai anh em ra bờ sông → Chim non bay được vào bờ.
• Câu 3: C (truyện), theo đáp án trong sách. GV lưu ý: đây là kiểu nhận biết chung; khi chữa cần giải thích rằng 'truyện' là cách gọi chung của loại văn bản kể chuyện, còn 'truyện ngắn' là một dạng cụ thể hơn.
• Câu 4: An theo tía nuôi và Cò vào rừng → Cò hướng dẫn An quan sát ong → An hiểu thêm nghề lấy mật.
• Câu 5: D (thơ năm chữ).
  HS tự đối chiếu trên trang bài học tương tác NeoEdu để kiểm tra lại kết quả.

Phân tích được ý nghĩa của chi tiết trong văn bản theo cấu trúc nhận xét rồi giải thích, viết đoạn 5–7 câu mạch lạc.

HS chọn một trong hai đề:
Đề 1 (bài 4): Phân tích ý nghĩa của chi tiết: Hai anh em bật khóc sau khi bầy chim đã an toàn (Bầy chim chìa vôi). Viết 5–7 câu, nêu nhận xét rồi giải thích.
Đề 2 (bài 8): Phân tích ý nghĩa của chi tiết: Cò chỉ An cách nhận ra ong giữa những tán tràm (Đi lấy mật). Viết 5–7 câu, nêu nhận xét rồi giải thích.
HS viết ra giấy nháp, sau đó tự đánh giá theo thang 10 điểm.

Gợi ý nội dung đoạn văn:

• Đề 1: Nhận xét: Giọt nước mắt của hai đứa trẻ không phải vì mất mát mà là sự nhẹ nhõm và cảm phục sức sống của bầy chim non. Giải thích: Chi tiết cho thấy tình thương được thể hiện bằng sự chú ý và hành động suốt đêm; nhịp kể gấp gáp khi nước dâng dồn đến cao trào, nên giọt nước mắt là kết quả của nỗi lo đã được giải tỏa. Đoạn văn cần dẫn đúng chi tiết trong truyện.
• Đề 2: Nhận xét: Chi tiết cho thấy Cò là người hiểu rừng và kinh nghiệm được tích lũy qua đời sống. Giải thích: Việc Cò chỉ cách nhận ra ong giữa tán tràm thể hiện sự quan sát tỉ mỉ và cách truyền kinh nghiệm; qua đó An học được tri thức bản địa, và sự khác biệt giữa kiến thức mới học và kinh nghiệm thực tế được làm rõ mà không chê An.
  Tiêu chí đánh giá (thang 10): nhận xét phù hợp 2 điểm; dẫn đúng chi tiết 3 điểm; giải thích tác dụng 3 điểm; mạch lạc và diễn đạt 2 điểm.

Vận dụng kĩ năng tóm lược, phân tích thay cho kể lại và phản hồi ý kiến khác bằng lí lẽ, gắn với trải nghiệm thực tế và ý thức an toàn.

Nhiệm vụ 1 (cá nhân, 8 phút): Tóm lược Bầy chim chìa vôi trong khoảng 5–6 câu, chỉ giữ ý chính theo trình tự sự việc, không kể lại từng chi tiết.
Nhiệm vụ 2 (cặp đôi, 7 phút): Một bạn nêu ý kiến: 'Mon và Mên không nên ra bờ sông trong đêm mưa, như vậy là liều lĩnh.' Bạn kia phản hồi bằng lí lẽ dựa trên văn bản và kiến thức an toàn: phân biệt sự dũng cảm trong truyện với việc tự xuống sông khi lũ, trẻ em cần báo người lớn và giữ an toàn.
Gợi ý giao về nhà: Viết đoạn 6–8 câu nêu một bài học rút ra từ ba văn bản, có dẫn một chi tiết tiêu biểu.

Bản tóm lược mẫu (ý chính): Một đêm mưa, Mon lo cho tổ chim non ở bãi giữa sông nên rủ Mên ra bờ xem tình hình. Khi nước gần phủ bãi cát, chim non cất cánh và cuối cùng bay vào nơi an toàn; hai anh em xúc động đến bật khóc.
Phản hồi bằng lí lẽ mẫu: 'Mình đồng ý rằng trẻ em không nên tự ý xuống sông lúc lũ. Trong truyện, hai anh em tìm cách ra bờ để quan sát, nhưng việc đó không thay thế được việc báo người lớn. Điều đáng chú ý là tình thương và sự chú ý của các em, còn cách hành động cần an toàn và có sự giúp đỡ của người lớn.'
Bài học rút ra (gợi ý): Lòng trắc ẩn với sinh vật nhỏ bé cần đi cùng sự cẩn trọng; học từ thiên nhiên và người lao động là quý, nhưng không tự ý thử nghiệm các việc nguy hiểm như tiếp cận tổ ong.