Giáo án Bài 4. Trung Quốc từ thế kỉ III TCN đến giữa thế kỉ XIX

Xác định vấn đề bài học: HS nhận ra thứ tự các triều đại và thấy rằng giữa các triều có khoảng cách thời gian, không phải lúc nào cũng nối liền.

GV đưa lên bảng bảy thẻ tên triều đại được xáo trộn: Thanh, Đường, Tần, Minh, Hán, Nguyên, Tống. HS sắp xếp lại theo thứ tự trước sau trong chuỗi chọn lọc của bài. GV đặt câu hỏi: Vì sao không thể nối Hán ngay với Đường như hai mắt xích liền nhau?

Chuỗi đúng: Tần → Hán → Đường → Tống → Nguyên → Minh → Thanh. HS nêu được: giữa Hán và Đường có nhiều triều đại, giai đoạn chia cắt và thống nhất, nên bảng chỉ là chuỗi chọn lọc, không phải danh sách đầy đủ.

Lập được trục thời gian chọn lọc từ thế kỉ III TCN đến giữa thế kỉ XIX; phân biệt thứ tự với sự tiếp nối liên tục và hiểu phạm vi của khung bài.

HS làm việc theo nhóm 4 người. Nhóm đọc mục Phạm vi hiện hành và trục thời gian trong SGK, sau đó hoàn thành Phiếu học tập số 1 bằng cách điền thông tin vào trục. Câu hỏi chính: (1) Năm 221 TCN, Tần đã làm gì? (2) Vì sao mũi tên không khẳng định hai triều giáp nhau? (3) Khung bài kết thúc giữa thế kỉ XIX có nghĩa là gì đối với nhà Thanh?

Trục thời gian nhóm gồm: Tần (thế kỉ III TCN, năm 221 TCN thống nhất Trung Quốc, xây dựng nhà nước quân chủ tập quyền); Hán (tiếp nối sau Tần); Đường (618–907); Tống, Nguyên, Minh, Thanh (đặt theo thứ tự). Ghi chú bắt buộc trên trục: giữa Hán và Đường có nhiều triều đại, giai đoạn chia cắt và thống nhất; mũi tên chỉ thứ tự; đường biên các triều thay đổi nên không áp đường biên hiện nay cho mọi thời; khung bài kết thúc giữa thế kỉ XIX không có nghĩa nhà Thanh chấm dứt ở mốc đó.

Nêu được đặc điểm nổi bật của nhà Đường và thời Minh–Thanh; giải thích được vì sao kinh tế hàng hóa phát triển nhưng chế độ quân chủ vẫn được duy trì; nêu được các thành tựu tiêu biểu.

HS làm việc theo cặp, đọc mục Kiến thức và mối liên hệ, Giải thích, phương pháp và giới hạn trong SGK, sau đó điền bảng so sánh đặc điểm Đường và Minh–Thanh. Câu hỏi: (1) Nhà Đường phát triển những mặt nào? (2) Vì sao có thể nói Minh–Thanh kinh tế hàng hóa phát triển nhưng chế độ quân chủ vẫn được duy trì? (3) Kể tên ba thành tựu tiêu biểu và cho biết mỗi thành tựu thuộc lĩnh vực nào.

Bảng so sánh: Nhà Đường (618–907): bộ máy quan lại, khoa cử, nông nghiệp và giao thương phát triển. Minh–Thanh: kinh tế hàng hóa và đô thị phát triển; chế độ quân chủ vẫn được duy trì. Thành tựu: Nho giáo có vị trí quan trọng (tư tưởng); thơ Đường (văn học); tiểu thuyết chương hồi (văn học, phát triển nổi bật thời Minh–Thanh); sử học; kiến trúc và kĩ thuật. HS nêu được: không gọi mọi triều đại giống nhau; la bàn, in, thuốc súng và giấy có lịch sử phát triển khác nhau.

Củng cố khái niệm nhà Đường, khoa cử, thơ Đường, Minh–Thanh và thứ tự các triều đại; kiểm tra khả năng hiểu mũi tên và phạm vi bài.

HS làm Phiếu học tập số 2 gồm các câu sau, làm cá nhân 4 phút, sau đó đổi chéo kiểm tra theo cặp. Đề: (1) Ghép mỗi đối tượng với mô tả phù hợp: Nhà Đường – Triều đại 618–907; Khoa cử – Tuyển quan qua thi cử; Thơ Đường – Thành tựu văn học; Minh–Thanh – Giai đoạn duy trì quân chủ, kinh tế hàng hóa phát triển. (2) Mô tả nào phù hợp với “Nhà Đường”? A. Tuyển quan qua thi cử; B. Triều đại 618–907; C. Thành tựu văn học; D. Giai đoạn duy trì quân chủ, kinh tế hàng hóa phát triển. (3) Chọn đúng hai nhận xét về trục thời gian chọn lọc: A. Tần xuất hiện sau Thanh; B. Tần và Hán thuộc phạm vi bổ sung trước thời Đường; C. Hán chuyển ngay sang Đường, không có thời kì xen giữa; D. Thứ tự chọn lọc là Tống → Nguyên → Minh → Thanh. (4) Kiểm tra từng liên hệ, không hiểu mũi tên là quan hệ nguyên nhân: a) Nhà Đường: Triều đại 618–907; b) Khoa cử: Thành tựu văn học; c) Thơ Đường: Tuyển quan qua thi cử; d) Minh–Thanh: Giai đoạn duy trì quân chủ, kinh tế hàng hóa phát triển. Đánh dấu Đ hoặc S. (5) Triều nào đứng ngay trước Minh trong chuỗi chọn lọc? A. Nguyên; B. Thanh; C. Đường; D. Tần. (6) Vì sao không thể kết luận nhà Thanh kết thúc giữa thế kỉ XIX từ tên bài? A. Tên bài chỉ xác định đoạn lịch sử khảo sát, không tự cho biết mốc chấm dứt triều đại; B. Mốc cuối tên bài luôn là năm mất của vị vua cuối cùng; C. Triều đại cuối trong bảng phải chấm dứt ngay khi phạm vi bài kết thúc; D. Các triều đại trong bảng đều tồn tại suốt toàn bộ khoảng thời gian ở tên bài.

Đáp án: (1) Nhà Đường – Triều đại 618–907; Khoa cử – Tuyển quan qua thi cử; Thơ Đường – Thành tựu văn học; Minh–Thanh – Giai đoạn duy trì quân chủ, kinh tế hàng hóa phát triển. (2) B. (3) B và D: Tần và Hán thuộc phạm vi bổ sung trước thời Đường; thứ tự Tống → Nguyên → Minh → Thanh; giữa Hán và Đường có giai đoạn bị lược bỏ. (4) a) Đ; b) S (sửa: Khoa cử – Tuyển quan qua thi cử); c) S (sửa: Thơ Đường – Thành tựu văn học); d) Đ. (5) A. Nguyên. (6) A. Tên bài chỉ giới hạn nội dung được học, nhà Thanh còn tồn tại sau giữa thế kỉ XIX. Thang chấm bài 4: 0, 1, 2, 3, 4 ý đúng tương ứng 0, 0,25, 0,5, 1 điểm.

Đọc tình huống, phân biệt dữ kiện với suy luận và trình bày kết luận có căn cứ về trục thời gian và phạm vi bài học.

GV đưa tình huống: Bạn Lan đọc bảng chọn lọc Tần → Hán → Đường → Tống → Nguyên → Minh → Thanh, không có các thời kì xen giữa, và bảng đặt Tần ở thế kỉ III TCN; đoạn khảo sát của bài kết thúc giữa thế kỉ XIX. Lan kết luận: “Nhà Thanh kết thúc giữa thế kỉ XIX, vì bài học dừng ở đó, và giữa Hán với Đường không có gì xảy ra nên hai triều này nối liền nhau.” HS làm việc theo nhóm 3, xác định đâu là dữ kiện, đâu là suy luận, và kết luận nào có căn cứ. Nội dung này gắn với Phiếu học tập số 2 và có thể giao về nhà viết thành đoạn văn ngắn 5 đến 7 câu.

Dữ kiện: bảng chọn lọc không ghi thời kì xen giữa; Tần ở thế kỉ III TCN; đoạn khảo sát kết thúc giữa thế kỉ XIX. Suy luận sai: nhà Thanh kết thúc giữa thế kỉ XIX; Hán và Đường nối liền nhau. Kết luận có căn cứ: bài học chỉ giới hạn phạm vi khảo sát; nhà Thanh còn tồn tại sau mốc này; giữa Hán và Đường có nhiều giai đoạn bị lược bỏ nên không thể nói chúng nối liền trực tiếp. HS nêu được công dụng và giới hạn của bảng chọn lọc.