Giáo án Bài 18. Vương quốc Chăm-pa và vùng đất Nam Bộ từ đầu thế kỉ X đến đầu thế kỉ XVI

HS nhận ra vấn đề cần giải quyết của bài học: cùng một phạm vi lãnh thổ có thể bị hiểu sai nếu thiếu mốc thời gian và dùng ranh giới hiện đại làm chuẩn; từ đó xác định câu hỏi trọng tâm của bài.

GV chiếu bản đồ minh họa không ghi năm, tô “Chăm-pa thế kỉ X–XVI” theo đường biên các tỉnh hiện nay. GV nêu hai câu hỏi: (1) Trong bản đồ này, điều nào là dữ kiện, điều nào là suy luận? (2) Bản đồ có điểm nào chưa đúng về mặt lịch sử?

HS xác định được: dữ kiện là bản đồ không ghi năm, có đường biên các tỉnh hiện nay, nhãn “Chăm-pa thế kỉ X–XVI”. Suy luận là Chăm-pa có phạm vi cố định trong suốt sáu thế kỉ. Hai điểm chưa đúng: gộp sáu thế kỉ thành một phạm vi và lấy ranh giới hiện tại làm biên cổ. Từ đó HS nêu được câu hỏi bài học: Chăm-pa và vùng Nam Bộ từ đầu thế kỉ X đến đầu thế kỉ XVI có đặc điểm chính trị, kinh tế, văn hóa như thế nào, và cần lưu ý điều gì khi nói về phạm vi lãnh thổ?

HS nêu được diễn biến chính trị của Chăm-pa theo ba giai đoạn, đặc điểm kinh tế, văn hóa và giải thích được tính chất giao lưu và xung đột trong quan hệ với Đại Việt.

Nhóm 4 HS học theo kĩ thuật mảnh ghép, mỗi cặp nhận một mảnh (A: chính trị; B: quan hệ với Đại Việt; C: kinh tế và văn hóa), đọc SGK và hoàn thành Phiếu học tập số 1. Sau đó các HS cùng mảnh họp thành nhóm chuyên gia, rồi trở về nhóm gốc để chia sẻ. Câu hỏi GV đặt ra: (1) Chăm-pa có những giai đoạn chính trị nào và đặc điểm mỗi giai đoạn? (2) Quan hệ Đại Việt – Chăm-pa có những mặt nào? Vì sao không thể nói chỉ là một chiều? (3) Cư dân Chăm-pa sinh sống bằng nghề gì và có những nét văn hóa nào?

Sản phẩm là phiếu học tập số 1 hoàn chỉnh, gồm:

• Chính trị: từ thế kỉ XIII đến giữa thế kỉ XIV Chăm-pa phát triển mạnh; cuối thế kỉ XIV đến 1471 vương triều Vi-giay-a suy yếu rồi sụp đổ; sau 1471 phạm vi thu hẹp, phân chia thành các tiểu quốc.
• Quan hệ với Đại Việt: có giao lưu và có xung đột; mối quan hệ thay đổi theo thời điểm và bối cảnh, không chỉ một chiều.
• Kinh tế: trồng lúa, chăn nuôi, đánh cá, làm thủ công và trao đổi đường biển.
• Văn hóa: đền tháp, điêu khắc, tín ngưỡng bản địa; tiếp nhận và sáng tạo từ Hin-đu giáo, Phật giáo.

HS nêu được tình hình vùng Nam Bộ sau Phù Nam, giải thích được vì sao khả năng kiểm soát của Chân Lạp hạn chế và nêu được nét kinh tế, văn hóa của cư dân khu vực.

Nhóm đôi đọc mục Nam Bộ trong SGK và Phiếu học tập số 2. Câu hỏi GV đặt ra: (1) Sau khi Phù Nam suy sụp, Chân Lạp có quyền cai trị như thế nào trên thực tế? (2) Sức ép từ Xiêm cuối thế kỉ XIV ảnh hưởng gì đến khả năng kiểm soát? (3) Thương nghiệp Nam Bộ có giống thời Phù Nam không? (4) Vì sao không đồng nhất cư dân Nam Bộ với một cộng đồng hiện đại duy nhất?

Phiếu học tập số 2 hoàn chỉnh, gồm:

• Quyền cai trị: Chân Lạp có quyền cai trị trên danh nghĩa; mức kiểm soát thực tế hạn chế.
• Sức ép Xiêm cuối thế kỉ XIV làm khả năng kiểm soát trực tiếp suy giảm.
• Kinh tế: canh tác lúa, chăn nuôi, đánh bắt thủy sản, làm thủ công, buôn bán nhỏ; thương nghiệp không giữ mức phát triển như thời Phù Nam.
• Văn hóa: truyền thống địa phương tiếp tục cùng Hin-đu giáo, Phật giáo, tín ngưỡng dân gian; ảnh hưởng Ăng-co không đồng đều.
• Lưu ý: đây là khái quát khu vực lịch sử, không phải mô tả tổ chức hành chính hiện nay.

HS củng cố khái niệm, sửa được liên hệ sai và vận dụng kiến thức để chọn đáp án đúng trong các câu hỏi về Chăm-pa và Nam Bộ.

HS làm việc cá nhân rồi cặp đôi với bốn nhiệm vụ:
Bài 1: Ghép đối tượng với mô tả: Chăm-pa, Nam Bộ, Chân Lạp, giao lưu và xung đột.
Bài 2: Mô tả nào phù hợp với “Chăm-pa”? A. Không gian hạ lưu Mê Công để định vị; B. Duyên hải miền Trung; C. Thế lực ảnh hưởng vùng Nam Bộ sau Phù Nam; D. Hai mặt của quan hệ giữa các nước.
Bài 3: Chọn đúng hai cặp liên hệ: A. Chăm-pa — Không gian hạ lưu Mê Công để định vị; B. Chân Lạp — Thế lực ảnh hưởng vùng Nam Bộ sau Phù Nam; C. Nam Bộ — Duyên hải miền Trung; D. Giao lưu và xung đột — Hai mặt của quan hệ giữa các nước.
Bài 4: Kiểm tra từng liên hệ đúng (Đ) hoặc sai (S): a) Chăm-pa: Duyên hải miền Trung; b) Nam Bộ: Thế lực ảnh hưởng vùng Nam Bộ sau Phù Nam; c) Chân Lạp: Không gian hạ lưu Mê Công để định vị; d) Giao lưu và xung đột: Hai mặt của quan hệ giữa các nước. Nếu sai, sửa lại cho đúng.
Bài 5: Cách nói thận trọng về quan hệ Đại Việt – Chăm-pa là gì? A. Một lần bang giao đủ chứng minh mọi giai đoạn đều hòa bình; B. Hai nước chung một bộ máy cai trị xuyên suốt cả giai đoạn; C. Có giao lưu kinh tế, văn hóa và có xung đột tùy thời điểm; D. Mọi tiếp xúc đều là xung đột quân sự, không có trao đổi.

Đáp án và kết quả:
Bài 1: Chăm-pa – Duyên hải miền Trung; Nam Bộ – Không gian hạ lưu Mê Công để định vị; Chân Lạp – Thế lực ảnh hưởng vùng Nam Bộ sau Phù Nam; Giao lưu và xung đột – Hai mặt của quan hệ giữa các nước.
Bài 2: Đáp án B (Chăm-pa gắn với duyên hải miền Trung).
Bài 3: Đáp án B và D. Hai cặp còn lại sai vì Chăm-pa gắn với duyên hải miền Trung, Nam Bộ gắn với không gian hạ lưu Mê Công để định vị.
Bài 4: a) Đ; b) S, sửa thành “Nam Bộ: Không gian hạ lưu Mê Công để định vị”; c) S, sửa thành “Chân Lạp: Thế lực ảnh hưởng vùng Nam Bộ sau Phù Nam”; d) Đ.
Bài 5: Đáp án C (quan hệ nhiều mặt, biến đổi theo giai đoạn nên phải nêu mốc và bối cảnh).

HS vận dụng kiến thức và kĩ năng phân biệt dữ kiện với suy luận để chỉ ra hai lỗi của bản đồ, đề xuất cách sửa và trình bày lại phạm vi có chú giải mức chắc chắn.

Nhóm 4 HS làm Phiếu học tập số 3: đọc lại bản đồ ở hoạt động khởi động, nêu hai lỗi và cách sửa; phác thảo bản đồ sửa với thời điểm cụ thể, nguồn phạm vi lịch sử và chú giải mức chắc chắn; ghi chú rằng tỉnh hiện nay chỉ hỗ trợ định vị. Câu hỏi GV đặt ra: (1) Chọn thời điểm nào để vẽ phạm vi Chăm-pa? Vì sao? (2) Chú giải mức chắc chắn cần nêu những gì? (3) Vì sao chỉ được dùng tỉnh hiện nay để định vị?

Sản phẩm nhóm gồm:

• Hai lỗi: (1) gộp sáu thế kỉ thành một phạm vi; (2) lấy ranh giới hiện tại làm biên cổ cố định.
• Cách sửa: chọn một thời điểm cụ thể trong giai đoạn; ghi rõ nguồn phạm vi lịch sử; chú giải mức chắc chắn (phạm vi chắc chắn, phạm vi ước đoán); tỉnh hiện nay chỉ dùng để định vị.
• Bản đồ phác thảo có tiêu đề, năm hoặc giai đoạn và chú giải.