Giáo án Bài 1. Vị trí địa lí, đặc điểm tự nhiên châu Âu

Huy động hiểu biết ban đầu của HS về vị trí châu Âu và xác định vấn đề cần tìm hiểu trong bài.

GV chiếu bản đồ thế giới, nêu câu hỏi: Châu Âu nằm ở phía nào của châu Á và khối Á–Âu? Vì sao có ý kiến cho rằng châu Âu và châu Á là một khối lục địa? HS đoán nhanh trên bản đồ, dự đoán khí hậu và địa hình châu Âu khi nhìn đường bờ biển.

HS nêu được: châu Âu nằm ở phía tây khối Á–Âu; đường bờ biển châu Âu bị cắt xẻ nhiều, có nhiều bán đảo và vịnh. HS xác định được vấn đề chính của bài: vị trí và đặc điểm tự nhiên của châu Âu.

HS nêu được vị trí địa lí châu Âu và giải thích được vai trò quy ước của dãy U-ran trong ranh giới với châu Á.

HS làm việc cặp đôi với lược đồ tự nhiên châu Âu, trả lời các câu hỏi: (1) Châu Âu nằm ở phía nào của khối Á–Âu? (2) Phần lớn châu Âu nằm trong đới khí hậu nào? (3) Dãy U-ran nằm ở đâu và có phải là biên giới tự nhiên tuyệt đối ở mọi đoạn không? Vì sao? HS dùng SGK và học liệu NeoEdu để kiểm tra.

• Châu Âu nằm ở phía tây khối Á–Âu, phần lớn trong đới ôn hòa.
• Dãy U-ran là một phần ranh giới quy ước giữa châu Âu và châu Á.
• Dãy U-ran không phải biên giới tự nhiên tuyệt đối ở mọi đoạn, vì đây là ranh giới được quy ước để phân chia hai châu lục.
• Kết luận HS ghi vào vở: Vị trí châu Âu nằm ở phía tây khối Á–Âu, ranh giới phía đông là quy ước.

HS mô tả được đặc điểm bờ biển và địa hình châu Âu; xác định được vị trí đồng bằng, núi trẻ và dãy An-pơ.

HS làm việc nhóm 4 theo kĩ thuật mảnh ghép (mỗi thành viên phụ trách một nội dung rồi báo cáo lại cho nhóm). Nội dung: (a) Bờ biển châu Âu có đặc điểm gì? Nêu ví dụ bán đảo, vịnh, biển ăn sâu. (b) Đồng bằng rộng nằm ở phía nào? (c) Núi trẻ tập trung ở phía nào? Dãy núi nào nổi bật? (d) Vì sao bờ biển cắt xẻ giúp tăng ảnh hưởng của biển tới khí hậu?

• Bờ biển châu Âu bị cắt xẻ mạnh, có nhiều bán đảo, vịnh và biển ăn sâu vào đất liền.
• Đồng bằng rộng nằm ở phía đông châu Âu.
• Núi trẻ tập trung ở phía nam; dãy An-pơ là dãy núi trẻ nổi bật.
• Bờ biển cắt xẻ làm nhiều nơi gần biển, tăng ảnh hưởng của biển tới nhiệt độ và độ ẩm; tác động này còn phụ thuộc hướng gió, dòng biển và núi chắn.

HS trình bày được sự phân hóa khí hậu từ tây sang đông và từ nam lên bắc; giải thích được ảnh hưởng của gió Tây, Đại Tây Dương và sự thay đổi sông ngòi, thảm thực vật.

HS làm việc nhóm 4, khai thác lược đồ khí hậu châu Âu và hoàn thành Phiếu học tập số 1. Câu hỏi bổ sung: Vì sao tây Âu ẩm và dịu hơn nội địa? Vì sao không thể coi toàn châu Âu có cùng một chế độ mưa?

Đáp án Phiếu học tập số 1:

• Tây Âu: khí hậu ôn đới hải dương, ảnh hưởng hải dương rõ, ẩm và dịu nhờ gió Tây và Đại Tây Dương.
• Trung tâm và đông Âu: khí hậu mang tính lục địa rõ dần về phía đông.
• Nam Âu: kiểu khí hậu Địa Trung Hải, mùa hạ khô.
• Bắc Âu: khí hậu lạnh.
• Sông ngòi và thảm thực vật thay đổi theo khí hậu và địa hình, nên không thể coi toàn châu Âu có cùng chế độ mưa.

Củng cố kiến thức về các đối tượng: An-pơ, U-ran, Tây Âu, Địa Trung Hải và kiểm tra khả năng phân biệt các mô tả đúng sai.

HS làm bài tập cá nhân trên học liệu NeoEdu hoặc phiếu in, gồm 4 câu:

1. Ghép mỗi đối tượng với mô tả phù hợp.
2. Mô tả nào phù hợp với An-pơ? A. Một phần ranh giới quy ước Á–Âu; B. Dãy núi trẻ phía nam; C. Ảnh hưởng hải dương rõ; D. Kiểu khí hậu mùa hạ khô.
3. Chọn đúng hai cặp liên hệ phù hợp: A. An-pơ — Một phần ranh giới quy ước Á–Âu; B. Tây Âu — Ảnh hưởng hải dương rõ; C. U-ran — Dãy núi trẻ phía nam; D. Địa Trung Hải — Kiểu khí hậu mùa hạ khô.
4. Kiểm tra từng liên hệ: a) An-pơ: Dãy núi trẻ phía nam; b) U-ran: Ảnh hưởng hải dương rõ; c) Tây Âu: Một phần ranh giới quy ước Á–Âu; d) Địa Trung Hải: Kiểu khí hậu mùa hạ khô. Ghi Đ hoặc S.

Đáp án:

• Câu 1: An-pơ – Dãy núi trẻ phía nam; U-ran – Một phần ranh giới quy ước Á–Âu; Tây Âu – Ảnh hưởng hải dương rõ; Địa Trung Hải – Kiểu khí hậu mùa hạ khô.
• Câu 2: Đáp án B.
• Câu 3: Đáp án B và D (Tây Âu — Ảnh hưởng hải dương rõ; Địa Trung Hải — Kiểu khí hậu mùa hạ khô).
• Câu 4: a) Đ; b) S, sửa thành U-ran: Một phần ranh giới quy ước Á–Âu; c) S, sửa thành Tây Âu: Ảnh hưởng hải dương rõ; d) Đ.

HS vận dụng quan hệ biển – lục địa để dự đoán khác biệt biên độ nhiệt, đồng thời phân biệt dữ kiện với suy luận và nêu giới hạn của kết luận.

Tình huống: Hai điểm giả định cùng vĩ độ: A sát Đại Tây Dương, B sâu trong nội địa, không có núi chắn; các điều kiện khác tương tự. HS trả lời: (1) Dự đoán điểm nào có biên độ nhiệt lớn hơn? (2) Trong câu trả lời, phần nào là dữ kiện (quan sát từ lược đồ), phần nào là suy luận? (3) Vì sao kết luận này còn cần số liệu để xác nhận? HS hoàn thành Phiếu học tập số 2.

• Dự đoán: Điểm B (sâu trong nội địa) có xu hướng biên độ nhiệt lớn hơn; điểm A (sát Đại Tây Dương) có biên độ nhiệt nhỏ hơn nhờ ảnh hưởng biển.
• Dữ kiện: A sát biển, B sâu trong nội địa, không có núi chắn, cùng vĩ độ.
• Suy luận: Biển làm nhiệt độ dịu hơn, tính lục địa làm biên độ lớn hơn.
• Giới hạn: Đây là quan hệ khái quát; cần số liệu nhiệt độ và điều kiện địa hình cụ thể để xác nhận từng nơi.