Giáo án Bài 2. Đặc điểm dân cư, xã hội châu Âu

Huy động kiến thức nền và kinh nghiệm sống của HS về sự thay đổi tỉ lệ người cao tuổi và trẻ em; xác định vấn đề cần giải quyết trong bài.

GV trình chiếu hai hình ảnh gợi ý: một khu phố đông trẻ em và một khu phố nhiều người cao tuổi (mô tả bằng lời, không chèn ảnh). HS trả lời các câu hỏi: (1) Nếu trong một khu dân cư, số người từ 65 tuổi tăng nhanh hơn số trẻ em, điều gì có thể thay đổi trong đời sống? (2) Vì sao một nước có ít trẻ sinh ra có thể dần có nhiều người cao tuổi hơn? (3) Ngoài sinh con, dân số còn có thể tăng lên bằng cách nào khác?

Mỗi HS viết được 2–3 ý trên bảng con hoặc vở; GV ghi lên bảng ba ý chính: thay đổi về nhu cầu chăm sóc sức khỏe, giao thông và dịch vụ; sinh ít và sống lâu khiến tỉ trọng người già tăng; dân số có thể tăng nhờ nhập cư. Đây là nền để vào bài Đặc điểm dân cư, xã hội châu Âu.

Nêu được khái niệm già hóa dân số và sinh thấp; giải thích được sinh thấp kết hợp tuổi thọ cao làm dân số già hóa ở nhiều nước châu Âu.

HS hoạt động theo nhóm 4 người, làm việc với SGK và Phiếu học tập số 1. Nhiệm vụ: (1) Đọc mục kiến thức về cơ cấu dân số châu Âu, tìm câu nêu nguyên nhân già hóa. (2) Điền vào Phiếu học tập số 1: khái niệm, nghĩa, vai trò của sinh thấp. (3) Trả lời câu hỏi: Vì sao nói châu Âu có xu hướng già hóa nhưng không phải nước nào cũng giống nhau? Sau đó HS dùng học liệu số NeoEdu (phần bài giảng) để kiểm tra lại định nghĩa.

Phiếu học tập số 1 hoàn thành: Già hóa dân số là tăng tỉ trọng người cao tuổi; Sinh thấp là một yếu tố làm già hóa; nguyên nhân là sinh thấp và tuổi thọ cao trong nhiều nước. Kết luận: châu Âu có xu hướng già hóa dân số do sinh thấp và tuổi thọ cao; đây là khái quát về cơ cấu, không phải tất cả quốc gia có cùng tốc độ hay mọi cư dân đều cao tuổi.

Nêu được khái niệm nhập cư và đô thị hóa; giải thích được vai trò của nhập cư đối với lao động, dân số và văn hóa, và đô thị hóa đối với lối sống.

HS làm việc theo cặp đôi. Nhiệm vụ: (1) Đọc mục kiến thức về nhập cư và đô thị hóa trong SGK. (2) Hoàn thành hai thẻ khái niệm: Nhập cư là bổ sung dân cư từ bên ngoài; Đô thị hóa là tăng vai trò và lối sống đô thị. (3) Nêu một cơ hội và một thách thức của nhập cư, và giải thích vì sao châu Âu có lịch sử đô thị hóa lâu dài, mạng lưới đô thị phát triển.

Thẻ khái niệm được ghép đúng: Nhập cư – Bổ sung dân cư từ bên ngoài; Đô thị hóa – Tăng vai trò và lối sống đô thị. Cơ hội: nhập cư bổ sung nhân lực và đa dạng văn hóa. Thách thức: cần hỗ trợ ngôn ngữ, công nhận kĩ năng, nhà ở và chống phân biệt. Đô thị hóa có lịch sử lâu dài nên mạng lưới đô thị phát triển.

Củng cố khái niệm già hóa dân số, sinh thấp, nhập cư, đô thị hóa; phát hiện và sửa liên hệ sai.

HS làm bốn bài tập, ưu tiên làm trên học liệu số NeoEdu (bài tập tương tác) nếu có điều kiện, nếu không làm bằng bảng phụ: (1) Ghép mỗi khái niệm với mô tả phù hợp. (2) Mô tả nào phù hợp với “Già hóa dân số”? A. Một yếu tố làm già hóa; B. Tăng tỉ trọng người cao tuổi; C. Bổ sung dân cư từ bên ngoài; D. Tăng vai trò và lối sống đô thị. (3) Chọn đúng hai cặp liên hệ phù hợp: A. Già hóa dân số — Một yếu tố làm già hóa; B. Nhập cư — Bổ sung dân cư từ bên ngoài; C. Sinh thấp — Tăng tỉ trọng người cao tuổi; D. Đô thị hóa — Tăng vai trò và lối sống đô thị. (4) Kiểm tra từng liên hệ, sửa các liên hệ sai: a) Già hóa dân số: Tăng tỉ trọng người cao tuổi; b) Sinh thấp: Bổ sung dân cư từ bên ngoài; c) Nhập cư: Một yếu tố làm già hóa; d) Đô thị hóa: Tăng vai trò và lối sống đô thị.

Đề và đáp án: (1) Già hóa dân số – Tăng tỉ trọng người cao tuổi; Sinh thấp – Một yếu tố làm già hóa; Nhập cư – Bổ sung dân cư từ bên ngoài; Đô thị hóa – Tăng vai trò và lối sống đô thị. (2) Đáp án B. (3) Đáp án B và D. (4) a Đúng; b Sai, sửa thành Sinh thấp: Một yếu tố làm già hóa; c Sai, sửa thành Nhập cư: Bổ sung dân cư từ bên ngoài; d Đúng. Thang chấm bài (4): 0, 1, 2, 3 hoặc 4 ý đúng tương ứng 0; 0,1; 0,25; 0,5; 1 điểm.

Vận dụng kiến thức để phân biệt dữ kiện với suy luận, so sánh cơ cấu tuổi có căn cứ và đề xuất nhu cầu dịch vụ hoặc chính sách phù hợp.

HS làm việc nhóm 4 với Phiếu học tập số 2. Tình huống: Cơ cấu giả định vùng X năm 2020: 0–14 tuổi 16%, 15–64 tuổi 62%, từ 65 tuổi 22%. Đây không phải số liệu châu Âu thật. Nhiệm vụ: (1) Tách riêng dữ kiện (số liệu đã cho) và suy luận (nhận định về nhu cầu). (2) So sánh nhóm từ 65 tuổi với nhóm 0–14 tuổi và nêu một nhu cầu dịch vụ. (3) Trả lời: Vì sao không chỉ nhìn tổng dân số để biết thiếu lao động hay không? (4) Để so cơ cấu tuổi hai nước cần đồng nhất điều gì? (5) Nêu một cơ hội và một thách thức của nhập cư.

Dữ kiện: nhóm 0–14 tuổi 16%, nhóm 15–64 tuổi 62%, nhóm từ 65 tuổi 22%, năm 2020, vùng giả định. Suy luận: nhóm từ 65 tuổi hơn trẻ em $22 - 16 = 6$ điểm phần trăm; có thể cần tăng chăm sóc sức khỏe và thiết kế giao thông dễ tiếp cận. Không dùng bảng này để nói mọi nước châu Âu có cơ cấu đó. Gợi ý trả lời: Cần biết cơ cấu tuổi, tỉ lệ tham gia lao động, kĩ năng và ngành nghề; tổng lớn vẫn có thể thiếu người làm một số việc khi dân số già hoặc cung cầu kĩ năng lệch. Để so sánh cần đồng nhất nhóm tuổi, năm và phạm vi dân cư. Cơ hội của nhập cư: bổ sung nhân lực và đa dạng văn hóa; thách thức: hỗ trợ ngôn ngữ, công nhận kĩ năng, nhà ở và chống phân biệt. Thang chấm cho câu trả lời mở: đáp ứng trọng tâm 40%; lập luận phù hợp 40%; trình bày rõ, không biến ví dụ giả định thành quan sát thật 20%.