Giáo án Bài 3. Khai thác, sử dụng và bảo vệ thiên nhiên ở châu Âu

Huy động hiểu biết của HS về tác động của khai thác, sử dụng thiên nhiên đến môi trường và nêu vấn đề cần tìm hiểu trong bài.

GV chiếu hai ảnh: một dòng sông có nước đục, bọt và cá chết; một dòng sông trong xanh có người dân đi bộ ven bờ. GV đặt câu hỏi: (1) Hoạt động nào của con người có thể làm nước sông bị ô nhiễm? (2) Khói từ nhà máy và phương tiện giao thông ảnh hưởng thế nào đến không khí? (3) Chỉ cần nhìn một bức ảnh sông đẹp, có đủ kết luận rằng môi trường đã được bảo vệ không?

• Câu trả lời dự kiến: nước thải công nghiệp chưa xử lí, nước thải sinh hoạt, phân bón và thuốc bảo vệ thực vật từ nông nghiệp; khí thải từ nhà máy và xe cộ làm không khí ô nhiễm.
• Câu 3: Không đủ. Một bức ảnh chỉ là một thời điểm, một nơi; cần chỉ tiêu, thời gian, chi phí và tác động vòng đời để đánh giá.
• HS nêu được vấn đề cần giải quyết: làm thế nào để khai thác, sử dụng và bảo vệ thiên nhiên châu Âu một cách bền vững.

Giải thích được các biện pháp bảo vệ không khí và nước, nêu được khái niệm xử lí nước thải và giao thông công cộng.

HS làm việc theo nhóm 4 với Phiếu học tập số 1 và đọc mục Kiến thức và mối liên hệ trong sách. Nhiệm vụ: (1) Kể tên ba nguồn gây sức ép ô nhiễm ở châu Âu. (2) Nêu ba biện pháp bảo vệ không khí và hai biện pháp bảo vệ nước. (3) Giải thích vì sao xử lí nước thải giúp giảm ô nhiễm nước và vì sao giao thông công cộng có thể giảm phát thải bình quân.

Phiếu học tập số 1 hoàn chỉnh, trong đó có các ý chính:

• Nguồn gây ô nhiễm: khai thác công nghiệp, giao thông, nông nghiệp.
• Bảo vệ không khí: kiểm soát khí thải, phát triển giao thông công cộng, chuyển đổi năng lượng.
• Bảo vệ nước: xử lí nước thải, quản lí lưu vực.
• Xử lí nước thải: giảm ô nhiễm nước.
• Giao thông công cộng: có thể giảm phát thải bình quân, vì một phương tiện chở nhiều người thì lượng phát thải chia đều cho mỗi người thấp hơn.

Giải thích được bảo vệ đa dạng sinh học và ứng phó biến đổi khí hậu gồm những nội dung nào; nêu được ý nghĩa của bảo vệ sinh cảnh và thích ứng khí hậu.

HS làm việc theo kĩ thuật mảnh ghép: nhóm chuyên gia A đọc về bảo vệ đa dạng sinh học (giữ sinh cảnh, quản lí khai thác, phục hồi); nhóm chuyên gia B đọc về ứng phó biến đổi khí hậu (giảm phát thải và thích ứng). Sau đó, HS ghép với bạn khác nhóm để chia sẻ. Câu hỏi: (1) Vì sao cần giữ sinh cảnh trước khi khai thác? (2) Giảm phát thải khác thích ứng khí hậu ở điểm nào?

• Bảo vệ đa dạng sinh học đòi hỏi: giữ sinh cảnh, quản lí khai thác, phục hồi các hệ sinh thái bị suy giảm.
• Ứng phó biến đổi khí hậu gồm: giảm phát thải (làm giảm nguyên nhân) và thích ứng (giảm tổn thương trước tác động).
• Bảo vệ sinh cảnh: duy trì đa dạng sinh học.
• Thích ứng khí hậu: giảm tổn thương trước tác động.
• Khác nhau: giảm phát thải là hạn chế nguyên nhân; thích ứng là giảm tác hại khi tác động đã xảy ra hoặc sắp xảy ra.

Phân biệt được dữ kiện với suy luận; nêu được các tiêu chí đánh giá biện pháp bảo vệ thiên nhiên (chỉ tiêu, thời gian, chi phí, tác động vòng đời) và nhận biết giới hạn của khẩu hiệu hoặc một hình ảnh đơn lẻ.

HS làm Phiếu học tập số 2 với tình huống nhà máy giả định: “Nhà máy dùng 100 đơn vị nước mỗi ngày, tuần hoàn 60 đơn vị, cần bổ sung 40 đơn vị; chưa biết chất lượng nước xả.” Nhiệm vụ: (1) Tách dữ kiện và suy luận trong tình huống. (2) Tính lượng nước bổ sung giảm so với không tuần hoàn. (3) Nêu dữ liệu còn thiếu để kết luận nước xả đã sạch hay chưa.

• Dữ kiện: nhà máy dùng 100 đơn vị nước mỗi ngày; tuần hoàn 60 đơn vị; bổ sung 40 đơn vị.
• Suy luận: nhà máy đã bảo vệ môi trường tốt (chưa có căn cứ).
• Tính toán: nếu trước cần lấy mới 100, nay chỉ 40 thì giảm 60 đơn vị, tức 60%.
• Dữ liệu còn thiếu: lượng nước xả, chất ô nhiễm, năng lượng dùng cho xử lí và xử lí cặn; chưa thể khẳng định xả sạch.
• Tiêu chí đánh giá: chỉ tiêu cụ thể, thời gian, chi phí, tác động vòng đời; không dựa vào khẩu hiệu hay một bức ảnh đẹp.

Củng cố bốn khái niệm và các liên hệ đúng–sai; vận dụng kiến thức để chọn đáp án chính xác.

HS làm việc cặp đôi: (1) Ghép bốn đối tượng với mô tả phù hợp bằng thẻ ghép. (2) Chọn đáp án đúng cho câu “Mô tả nào phù hợp với Xử lí nước thải?”. (3) Chọn đúng hai cặp liên hệ. (4) Kiểm tra từng liên hệ trong bốn ý a, b, c, d và sửa ý sai. (5) Chọn biện pháp trực tiếp xử lí nguồn ô nhiễm nước công nghiệp. Sau đó, HS làm thêm bài tương tác trên học liệu NeoEdu nếu có thời gian.

Đáp án:

• Ghép: Xử lí nước thải – Giảm ô nhiễm nước; Giao thông công cộng – Có thể giảm phát thải bình quân; Bảo vệ sinh cảnh – Duy trì đa dạng sinh học; Thích ứng khí hậu – Giảm tổn thương trước tác động.
• Câu 2: Đáp án B (Giảm ô nhiễm nước).
• Câu 3: Đáp án B và D (Bảo vệ sinh cảnh – Duy trì đa dạng sinh học; Thích ứng khí hậu – Giảm tổn thương trước tác động).
• Câu 4: a) Đ; b) S, sửa thành Giao thông công cộng: Có thể giảm phát thải bình quân; c) S, sửa thành Bảo vệ sinh cảnh: Duy trì đa dạng sinh học; d) Đ. Chấm theo thang: 0 ý đúng 0 điểm; 1 ý 0,1; 2 ý 0,25; 3 ý 0,5; 4 ý 1 điểm.
• Câu 5: Đáp án B (Thu gom và xử lí nước thải đạt yêu cầu trước khi xả).

Vận dụng cách tính tỉ lệ và cách lập luận có căn cứ để trả lời các câu hỏi về nước và giao thông.

HS làm việc nhóm 4 với ba câu hỏi: (1) Tình huống nhà máy: tính phần bổ sung giảm so với không tuần hoàn và nêu dữ liệu còn thiếu. (2) Vì sao việc một quốc gia giảm khói trong nước chưa đủ chứng minh mọi tác động môi trường đã giảm? (3) Đề xuất một chỉ tiêu đánh giá giao thông công cộng.

• Câu 1: Giảm 60 đơn vị, tức 60%. Chưa thể khẳng định xả sạch; cần đo lượng, chất ô nhiễm, năng lượng và xử lí cặn. Chấp nhận cách diễn đạt tương đương có căn cứ.
• Câu 2: Sản xuất có thể chuyển sang nước khác, hàng nhập vẫn chứa phát thải vòng đời. Cần xét toàn chuỗi và các loại tác động, không chỉ khí ở nơi tiêu dùng.
• Câu 3: Có thể đo phát thải trên hành khách-km trong cùng thời kì và mức sử dụng, kết hợp độ tiếp cận và chi phí. Không so tổng nhiên liệu mà bỏ qua số hành khách và quãng đường.
  Tiêu chí chấm mỗi câu: đúng trọng tâm (40%); lập luận có chi tiết phù hợp (40%); trình bày rõ, không vượt chứng cứ (20%).

Vận dụng cách đánh giá bằng căn cứ để nhận xét một giải pháp bảo vệ môi trường gần gũi với cuộc sống, đồng thời rèn tinh thần trách nhiệm.

GV giao nhiệm vụ: Chọn một giải pháp bảo vệ không khí hoặc nước ở địa phương (ví dụ: phân loại và xử lí nước thải sinh hoạt, khuyến khích đi xe buýt, trồng cây xanh ven sông). HS trả lời: (1) Dữ kiện nào có thể thu thập để đánh giá? (2) Chỉ tiêu nào cần đo? (3) Có thể có tác động phụ nào cần xét thêm? Sản phẩm là một đoạn văn 8 đến 10 câu, nộp về nhà.

Đoạn văn của HS có các ý: nêu giải pháp; nêu dữ kiện thu thập được (số liệu, quan sát có kiểm chứng); nêu chỉ tiêu đánh giá; nêu tác động về thời gian, chi phí và vòng đời; kết luận có căn cứ, không khẳng định vượt quá dữ liệu. Ví dụ: “Xử lí nước thải sinh hoạt giúp giảm ô nhiễm nước, nhưng cần đo lượng nước xả và chi phí vận hành trước khi kết luận hiệu quả.”