Giáo án Bài 17. Đại Việt thời Lê sơ (1428–1527)

HS nhớ lại thắng lợi Lam Sơn, nhận ra tiền đề dẫn đến việc lập nhà Lê sơ năm 1428 và nêu được vấn đề cần giải quyết sau chiến tranh.

GV chiếu câu hỏi: Thắng lợi nào trực tiếp tạo tiền đề để Lê Lợi lên ngôi, lập nhà Lê sơ năm 1428? A. Chiến thắng Bạch Đằng năm 1288; B. Cải cách Hồ Quý Ly năm 1400; C. Khởi nghĩa chống Minh của nhà Hậu Trần; D. Thắng lợi khởi nghĩa Lam Sơn.
GV tiếp tục hỏi: Sau khi đất nước được độc lập, nhà nước mới cần làm những việc gì để ổn định đời sống và bộ máy?

Đáp án đúng: D. Thắng lợi khởi nghĩa Lam Sơn đã tạo điều kiện để lập nhà nước Lê sơ năm 1428.
HS nêu được vấn đề: cần xây dựng bộ máy quản lí, luật pháp, khôi phục sản xuất và đời sống nhân dân sau chiến tranh. Từ đó HS xác định nhiệm vụ học tập của bài: Đại Việt thời Lê sơ (1428–1527).

HS giải thích được vai trò của Lê Thánh Tông trong việc củng cố chính quyền trung ương, tổ chức đất nước thành các đạo thừa tuyên và ban hành Quốc triều hình luật.

HS làm việc nhóm 4 người, đọc mục Kiến thức và mối liên hệ trong sách giáo khoa, hoàn thành Phiếu học tập số 1. Nhóm trả lời các câu hỏi: (1) Năm 1428 sự kiện gì diễn ra? (2) Dưới thời Lê Thánh Tông, chính quyền trung ương được củng cố bằng cách nào? (3) Đất nước được tổ chức theo đơn vị nào? (4) Quốc triều hình luật có vai trò gì? (5) Bộ máy, luật và quân đội phục vụ mục đích gì?
Nhóm ghi kết quả vào phiếu và ghi thêm khái niệm Quân điền.

Kết quả nhóm (trên Phiếu học tập số 1):

• 1428: Lê Lợi lên ngôi, lập nhà Lê sơ.
• Dưới Lê Thánh Tông: chính quyền trung ương được củng cố, bộ máy được cải cách mạnh.
• Đất nước tổ chức thành các đạo thừa tuyên.
• Quốc triều hình luật là bộ luật quan trọng thời Lê sơ.
• Bộ máy, luật và quân đội phục vụ quản lí và bảo vệ lãnh thổ.
• Quân điền: phân chia ruộng công theo quy định.
  Kiến thức HS rút ra: Lê sơ xây dựng nhà nước quân chủ tập quyền bằng bộ máy, pháp luật và quân đội.

HS trình bày được các chính sách khôi phục nông nghiệp, phát triển thủ công, giao thương, giáo dục Nho học và khoa cử; nêu được đóng góp của Nguyễn Trãi, Lê Thánh Tông và sử học, toán học.

HS làm việc theo kĩ thuật mảnh ghép 2 vòng. Vòng 1: nhóm chuyên gia nhóm A đọc phần kinh tế (quân điền, khôi phục nông nghiệp, thủ công, giao thương); nhóm B đọc phần giáo dục và văn hoá (Nho học, khoa cử, Nguyễn Trãi, Lê Thánh Tông, sử học, toán học). Vòng 2: HS ghép nhóm mới gồm đủ hai chuyên gia và chia sẻ, hoàn thành Phiếu học tập số 2.
Câu hỏi gợi mở: Vì sao nhà nước phải khôi phục nông nghiệp? Khoa cử giúp nhà nước điều gì? Nguyễn Trãi và Lê Thánh Tông để lại di sản gì?

Kết quả trên Phiếu học tập số 2:

• Kinh tế: nhà nước khôi phục nông nghiệp, thực hiện quân điền; phát triển thủ công nghiệp và giao thương.
• Giáo dục: chú trọng Nho học và khoa cử để tuyển chọn người tham gia bộ máy.
• Văn hoá, khoa học: Nguyễn Trãi, Lê Thánh Tông, sử học và toán học để lại di sản cho đời sau.
  Kiến thức HS rút ra: Lê sơ kết hợp khôi phục kinh tế với xây dựng giáo dục và văn hoá để củng cố nhà nước.

HS củng cố khái niệm và mối liên hệ cốt lõi của bài; phân biệt được mô tả đúng với sai.

HS làm Phiếu học tập số 3 theo cặp đôi. Đề bài gồm:
Bài 1. Ghép mỗi đối tượng với mô tả phù hợp: 1428; Lê Thánh Tông; Quốc triều hình luật; Quân điền.
Bài 2. Mô tả nào phù hợp với “1428”? A. Vua với cải cách bộ máy mạnh; B. Nhà Lê sơ thành lập; C. Bộ luật quan trọng thời Lê sơ; D. Phân chia ruộng công theo quy định.
Bài 3. Chọn đúng hai cặp liên hệ phù hợp: A. 1428 – Vua với cải cách bộ máy mạnh; B. Quốc triều hình luật – Bộ luật quan trọng thời Lê sơ; C. Lê Thánh Tông – Nhà Lê sơ thành lập; D. Quân điền – Phân chia ruộng công theo quy định.
Bài 4. Kiểm tra từng liên hệ, đánh dấu Đ hoặc S: a) 1428: Nhà Lê sơ thành lập; b) Lê Thánh Tông: Bộ luật quan trọng thời Lê sơ; c) Quốc triều hình luật: Vua với cải cách bộ máy mạnh; d) Quân điền: Phân chia ruộng công theo quy định.

Đáp án:
Bài 1: 1428 – Nhà Lê sơ thành lập; Lê Thánh Tông – Vua với cải cách bộ máy mạnh; Quốc triều hình luật – Bộ luật quan trọng thời Lê sơ; Quân điền – Phân chia ruộng công theo quy định.
Bài 2: Đáp án B (1428 là năm nhà Lê sơ thành lập).
Bài 3: Đáp án B và D. Hai cặp còn lại sai vì 1428 gắn với Nhà Lê sơ thành lập, Lê Thánh Tông gắn với Vua với cải cách bộ máy mạnh.
Bài 4: a) Đ; b) S (sửa: Lê Thánh Tông – Vua với cải cách bộ máy mạnh); c) S (sửa: Quốc triều hình luật – Bộ luật quan trọng thời Lê sơ); d) Đ. Chấm theo thang: 4 ý đúng 4 điểm, mỗi ý đúng 1 điểm.

HS đọc tình huống, phân biệt được dữ kiện với suy luận, sửa suy luận sai trong bối cảnh luật cổ và trình bày kết luận có căn cứ.

GV đưa tình huống: Một bảng giới thiệu nói “luật có điều bảo vệ tài sản phụ nữ nên mọi cư dân Lê sơ có quyền ngang nhau như hiện đại”.
Nhiệm vụ nhóm: (1) Tìm dữ kiện (thẻ xanh) và suy luận (thẻ vàng) trong câu trên. (2) Sửa suy luận trong bối cảnh luật cổ. (3) Nêu một giới hạn của khoa cử thời Lê sơ để tương phản với nhận định có tính khái quát. Nhóm trình bày kết luận có căn cứ trong 2 phút.

Gợi ý sản phẩm:
(1) Dữ kiện: luật có điều bảo vệ tài sản phụ nữ. Suy luận: mọi cư dân Lê sơ có quyền ngang nhau như hiện đại.
(2) Sửa: Có thể ghi nhận điều khoản tiến bộ trong hoàn cảnh lịch sử, nhưng luật còn bảo vệ trật tự quân chủ, phân biệt địa vị, giới và gia đình. Một số quyền lợi không chứng minh bình đẳng toàn diện theo chuẩn hiện nay.
(3) Khoa cử: tuyển quan theo chương trình, do nhà nước tổ chức giúp tăng kiểm soát bộ máy; điều kiện học, giới tính, khuôn mẫu tư tưởng và thân phận hạn chế sự tham gia.
Tiêu chí chấm: đúng trọng tâm câu hỏi (40%); dùng chi tiết và lập luận phù hợp (40%); trình bày rõ, không biến giả định thành quan sát thật (20%).