Giáo án Bài 16. Khởi nghĩa Lam Sơn (1418–1427)

Huy động hiểu biết ban đầu của HS về Lê Lợi, Lam Sơn và hoàn cảnh đất nước dưới ách Minh; xác định nhiệm vụ học tập của tiết học.

• GV chiếu lược đồ khu vực Lam Sơn và nêu câu hỏi: “Em biết gì về Lê Lợi và vùng Lam Sơn? Theo em, một cuộc khởi nghĩa chống ách đô hộ thường bắt đầu từ đâu và phát triển theo hướng nào?”
• GV giới thiệu bốn mốc thời gian của bài: 1418, 1424, 1426, 1427 và đặt câu hỏi định hướng: “Bốn mốc này có quan hệ với nhau như thế nào? Chúng ta cần làm rõ điều gì để hiểu thắng lợi của khởi nghĩa Lam Sơn?”

• HS nêu được: Lê Lợi là người lãnh đạo khởi nghĩa; Lam Sơn là nơi Lê Lợi dựng cờ năm 1418 trong hoàn cảnh đất nước dưới ách Minh.
• HS xác định nhiệm vụ: sắp xếp trình tự bốn mốc thời gian; giải thích vì sao cần chuyển căn cứ vào Nghệ An và vì sao các trận thắng 1426, 1427 làm thay đổi cục diện.

Giải thích được khó khăn ban đầu của nghĩa quân và ý nghĩa của việc chuyển hướng vào Nghệ An năm 1424; bước đầu phân biệt dữ kiện với suy luận.

• HS làm việc theo cặp, đọc mục kiến thức trong sách giáo khoa hoặc bài giảng trên học liệu số NeoEdu, sau đó hoàn thành Phiếu học tập số 1, phần A và phần B.
• Câu hỏi GV đặt ra: (1) Giai đoạn đầu, nghĩa quân gặp khó khăn gì? (2) Vì sao năm 1424 nghĩa quân chuyển hướng vào Nghệ An? (3) Kết luận “chuyển căn cứ giúp nghĩa quân có thêm nhân lực, lương thực, không gian phát triển” là dữ kiện hay suy luận? Vì sao?

• Dữ kiện (điều đã được ghi nhận): năm 1418 Lê Lợi dựng cờ khởi nghĩa ở Lam Sơn; giai đoạn đầu nghĩa quân gặp khó về lực lượng và lương thực; năm 1424 chuyển hướng vào Nghệ An và mở rộng căn cứ, sau đó tiến ra Bắc.
• Suy luận có căn cứ: việc mở rộng căn cứ giúp nghĩa quân có thêm nhân lực, lương thực và không gian hoạt động, tạo điều kiện để tiến ra Bắc.
• Kết luận HS cần nêu: chuyển hướng vào Nghệ An là bước ngoặt mở rộng căn cứ, giúp khởi nghĩa vượt qua khó khăn giai đoạn đầu.

Nêu được kết quả hai thắng lợi Tốt Động–Chúc Động (1426) và Chi Lăng–Xương Giang (1427); giải thích được vai trò kết hợp quân sự với đàm phán, thư từ và ý nghĩa khôi phục độc lập.

• HS làm việc nhóm 4 theo kĩ thuật mảnh ghép: mỗi HS đọc một phần (1426 Tốt Động–Chúc Động; 1427 Chi Lăng–Xương Giang; Kết hợp quân sự và đàm phán; Vai trò của Nguyễn Trãi), sau đó chia sẻ lại trong nhóm.
• Câu hỏi GV đặt ra: (1) Hai thắng lợi 1426 và 1427 làm thay đổi cục diện như thế nào? (2) Vì sao nghĩa quân kết hợp quân sự với đàm phán? (3) Vì sao có thể nói thắng lợi là quá trình bền bỉ của nhiều lực lượng, không chỉ một trận cuối?

• Năm 1426, nghĩa quân thắng Tốt Động–Chúc Động; năm 1427, thắng Chi Lăng–Xương Giang, làm thay đổi cục diện chiến tranh.
• Nghĩa quân kết hợp quân sự và đàm phán, tạo điều kiện để quân Minh rút, khôi phục độc lập.
• Nguyễn Trãi góp phần về mưu lược, thư từ và tập hợp lòng người.
• Kết luận: thắng lợi là kết quả của quá trình bền bỉ, có sự tham gia của nhiều lực lượng, không chỉ do một trận cuối quyết định.

Củng cố mối liên hệ giữa bốn mốc thời gian và sự kiện; rèn kĩ năng kiểm tra từng liên hệ và giải thích vai trò chuyển căn cứ.

• HS làm Phiếu học tập số 2 theo cặp đôi. GV chiếu các câu hỏi, HS giơ thẻ hoặc ghi đáp án vào bảng con.
• Bài 1: Ghép mỗi mốc với mô tả phù hợp.
• Bài 2: Mô tả nào phù hợp với “1418”? A. Chuyển hướng vào Nghệ An; B. Khởi nghĩa Lam Sơn bắt đầu; C. Thắng Tốt Động–Chúc Động; D. Thắng Chi Lăng–Xương Giang.
• Bài 3: Chọn đúng hai cặp liên hệ phù hợp: A. 1418 — Chuyển hướng vào Nghệ An; B. 1426 — Thắng Tốt Động–Chúc Động; C. 1424 — Khởi nghĩa Lam Sơn bắt đầu; D. 1427 — Thắng Chi Lăng–Xương Giang.
• Bài 4: Kiểm tra từng liên hệ: a) 1418: Khởi nghĩa Lam Sơn bắt đầu; b) 1424: Thắng Tốt Động–Chúc Động; c) 1426: Chuyển hướng vào Nghệ An; d) 1427: Thắng Chi Lăng–Xương Giang. Ghi Đ hoặc S.
• Bài 5–6: Bốn thẻ: dựng cờ, chuyển căn cứ Nghệ An, Tốt Động–Chúc Động, Chi Lăng–Xương Giang. Sắp theo thời gian và giải thích vai trò bước chuyển căn cứ.
• Bài 8: Ai là người lãnh đạo tối cao khởi nghĩa Lam Sơn? A. Lê Lợi; B. Nguyễn Trãi; C. Nguyễn Chích; D. Trần Nguyên Hãn.

• Bài 1: 1418 – Khởi nghĩa Lam Sơn bắt đầu; 1424 – Chuyển hướng vào Nghệ An; 1426 – Thắng Tốt Động–Chúc Động; 1427 – Thắng Chi Lăng–Xương Giang.
• Bài 2: Đáp án B (Khởi nghĩa Lam Sơn bắt đầu).
• Bài 3: Đáp án B và D (1426 — Tốt Động–Chúc Động; 1427 — Chi Lăng–Xương Giang).
• Bài 4: a) Đ; b) S, sửa thành 1424: Chuyển hướng vào Nghệ An; c) S, sửa thành 1426: Thắng Tốt Động–Chúc Động; d) Đ.
• Bài 5–6: Thứ tự 1418 dựng cờ → 1424 chuyển căn cứ Nghệ An → 1426 Tốt Động–Chúc Động → 1427 Chi Lăng–Xương Giang. Bước chuyển căn cứ mở rộng căn cứ, tạo nhân lực, lương thực và không gian phát triển, hỗ trợ tiến ra Bắc.
• Bài 8: Đáp án A (Lê Lợi).

Vận dụng cách phân biệt dữ kiện với suy luận để đánh giá một nhận định lịch sử và trình bày kết luận có căn cứ.

• HS làm việc theo cặp đôi với tình huống sau: Bạn A nói: “Chỉ cần thắng Chi Lăng–Xương Giang năm 1427 là đủ để giành độc lập, mọi việc trước đó không quan trọng.”
• Câu hỏi GV đặt ra: (1) Nhận định của bạn A có những dữ kiện nào được đúng? (2) Phần nào là suy luận? Có căn cứ không? (3) Em đồng ý hay không đồng ý, và vì sao? Viết kết luận 2–3 câu có căn cứ từ bài học.

• Dữ kiện đúng: năm 1427 nghĩa quân thắng Chi Lăng–Xương Giang; trước đó có các mốc 1418, 1424, 1426.
• Suy luận cần xem lại: “mọi việc trước đó không quan trọng” là suy luận không đúng với bài học, vì khởi nghĩa 1418 dựng cờ, chuyển căn cứ 1424 và thắng Tốt Động–Chúc Động 1426 đều tạo nền tảng cho thắng lợi cuối.
• Kết luận có căn cứ: thắng lợi Chi Lăng–Xương Giang có ý nghĩa quyết định trong giai đoạn cuối, nhưng là kết quả của quá trình bền bỉ của nhiều lực lượng và nhiều bước đi trước đó.