Giáo án Bài 15. Nước Đại Ngu thời Hồ (1400–1407)

Huy động hiểu biết ban đầu của HS về nhà Hồ; xác định vấn đề cần tìm hiểu trong bài.

HS quan sát bốn từ khóa trên bảng: 1400, Đại Ngu, Hạn điền, 1407. Cặp đôi suy đoán mỗi từ khóa liên quan đến điều gì trong lịch sử nhà Hồ, sau đó nêu câu hỏi mà HS muốn tìm lời giải đáp trong bài.

Mỗi cặp ghi được ít nhất hai giả thuyết ngắn và một câu hỏi. Ví dụ: “1400: năm nhà Hồ được thành lập”; “Đại Ngu: tên nước đổi, không phải nhà nước khác”; “Hạn điền: có liên quan đến ruộng đất”. Vấn đề chung được chốt: Vì sao nhà Hồ tiến hành nhiều cải cách nhưng kháng chiến chống Minh 1407 vẫn thất bại?

Nêu được các lĩnh vực cải cách và giải thích được cải cách đặt trong khủng hoảng cuối Trần và nhu cầu củng cố nhà nước.

Nhóm khăn trải bàn gồm ba nhóm, mỗi nhóm nhận một cặp lĩnh vực: Nhóm 1: tiền giấy và thuế; Nhóm 2: hạn điền và hạn nô; Nhóm 3: học tập và quân sự. Mỗi nhóm đọc SGK, điền vào Phiếu học tập số 1 theo các cột: mục tiêu, nội dung, cách thực hiện, tác động (ghi rõ đâu là dữ kiện đã có trong SGK, đâu là nhận định suy luận). Sau đó, các nhóm dán kết quả lên khăn trải bàn trung tâm và thảo luận câu hỏi: “Cải cách này nhằm giải quyết khó khăn nào của xã hội cuối Trần?”.

Khăn trải bàn có đủ ba nhóm nội dung, mỗi ô ghi được mục tiêu và nội dung của từng cải cách. Kết luận HS rút ra: Các cải cách về tiền giấy, hạn điền, hạn nô, thuế, học tập và quân sự được tiến hành trong bối cảnh khủng hoảng cuối Trần và nhu cầu củng cố nhà nước; không thể đánh giá nhà Hồ chỉ dựa vào tên quốc hiệu Đại Ngu.

Giải thích được vì sao kháng chiến chống Minh 1406–1407 thất bại và thành Tây Đô không tự bảo đảm thắng chiến tranh; phân biệt được ý định cải cách với hiệu quả thực hiện.

HS làm việc theo cặp đôi với Phiếu học tập số 2. Cặp đôi đọc đoạn SGK về kháng chiến chống Minh 1406–1407 và thành Tây Đô, rồi trả lời ba câu hỏi: (1) Thành Tây Đô thể hiện năng lực gì của nhà Hồ? (2) Vì sao công trình phòng thủ mạnh không tự bảo đảm thắng chiến tranh? (3) Vì sao thành lũy không thay được lòng dân và hậu cần? Cặp đôi phân loại từng ý thành dữ kiện hay suy luận.

Phiếu học tập số 2 được hoàn thành với nội dung chính: Thành Tây Đô thể hiện năng lực xây dựng của nhà Hồ. Kháng chiến chống Minh 1406–1407 thất bại; cần xem tương quan lực lượng, tổ chức và sự gắn bó quân dân. Thành cần người giữ, lương, tin tức và liên kết với lực lượng ngoài thành; thiếu cộng đồng hỗ trợ và tổ chức phù hợp thì kiến trúc phòng thủ không tự phát huy hiệu quả. Ý định cải cách là mục tiêu nhà nước đề ra; hiệu quả phụ thuộc việc áp dụng, phản ứng xã hội và điều kiện thực tế.

Củng cố khái niệm 1400, Đại Ngu, Hạn điền, 1407 và luyện kĩ năng phân biệt dữ kiện, nhận định đúng sai.

Bài 1: Ghép mỗi đối tượng với mô tả phù hợp: 1400; Đại Ngu; Hạn điền; 1407. Mô tả gồm: Nhà Hồ thành lập; Quốc hiệu thời Hồ; Hạn chế sở hữu ruộng theo quy định; Kháng chiến chống Minh thất bại.
Bài 2: Mô tả nào phù hợp với “1400”? A. Quốc hiệu thời Hồ; B. Nhà Hồ thành lập; C. Hạn chế sở hữu ruộng theo quy định; D. Kháng chiến chống Minh thất bại.
Bài 3: Chọn đúng hai cặp liên hệ phù hợp. A. 1400 — Quốc hiệu thời Hồ; B. Hạn điền — Hạn chế sở hữu ruộng theo quy định; C. Đại Ngu — Nhà Hồ thành lập; D. 1407 — Kháng chiến chống Minh thất bại.
Bài 4: Kiểm tra từng liên hệ, ghi Đ hoặc S: a) 1400: Nhà Hồ thành lập; b) Đại Ngu: Hạn chế sở hữu ruộng theo quy định; c) Hạn điền: Quốc hiệu thời Hồ; d) 1407: Kháng chiến chống Minh thất bại.
Bài 5: Cải cách hạn điền liên quan trực tiếp lĩnh vực nào? A. Cải tổ nội dung thi cử; B. Hạn chế sở hữu ruộng đất lớn; C. Hạn chế số gia nô theo địa vị; D. Phát hành tiền giấy thay tiền đồng.
HS có thể làm trên thẻ bìa hoặc trên trang bài học tương tác NeoEdu.

Đáp án: Bài 1: 1400 – Nhà Hồ thành lập; Đại Ngu – Quốc hiệu thời Hồ; Hạn điền – Hạn chế sở hữu ruộng theo quy định; 1407 – Kháng chiến chống Minh thất bại. Bài 2: B (1400 gắn với việc nhà Hồ được thành lập). Bài 3: B và D (Hạn điền gắn với hạn chế sở hữu ruộng; 1407 gắn với kháng chiến chống Minh thất bại). Bài 4: a) Đ; b) S, sửa thành “Đại Ngu: Quốc hiệu thời Hồ”; c) S, sửa thành “Hạn điền: Hạn chế sở hữu ruộng theo quy định”; d) Đ. Bài 5: B (hạn điền giới hạn sở hữu ruộng theo quy định).

Vận dụng kiến thức bài học để đọc tình huống, phân biệt dữ kiện với suy luận và trình bày kết luận có căn cứ.

GV đưa tình huống: Một bạn viết “nhà Hồ thất bại nên mọi cải cách đều không có giá trị”; bạn khác viết “có cải cách là chắc chắn thắng”. HS (cá nhân rồi cặp đôi) xác định dữ kiện và suy luận trong hai nhận định, chỉ ra vì sao cả hai lối suy luận đều cực đoan và viết đoạn nhận xét khoảng 5–7 câu, nêu rõ mục tiêu, nội dung, cách thực hiện và tác động của cải cách.

Đoạn nhận xét có ba phần: (1) Nêu được hai lối suy luận đều cực đoan. (2) Lập luận: cần phân tích từng cải cách về mục tiêu, nội dung, cách thực hiện và tác động; thất bại quân sự không xóa mọi mặt tiến bộ. (3) Lập luận: cải cách không bảo đảm chiến thắng khi còn thiếu đồng thuận, tổ chức và nhiều điều kiện khác. Kết luận có căn cứ, không đưa ví dụ giả định như quan sát thật.