NeoEdu
Giáo án Lịch sử và Địa lí 7
Lịch sử và Địa líLớp 7Phần 5. Lịch sử · Chương 5: Đại Việt thời Lý – Trần – Hồ (1009–1407)

Giáo án Bài 14. Ba lần kháng chiến chống quân xâm lược Mông – Nguyên

Kế hoạch bài dạy theo mẫu Công văn 5512/BGDĐT-GDTrH · 1 tiết (45 phút)

Tải Word (.docx) Bài học trên Học liệu

I. Mục tiêu

1. Kiến thức

  • Nêu được ba lần kháng chiến chống quân xâm lược Mông – Nguyên của Đại Việt: lần thứ nhất năm 1258, lần thứ hai năm 1285, lần thứ ba năm 1287–1288.
  • Giải thích được các ý chính của ba lần kháng chiến: triều đình và nhân dân phối hợp, có lúc rút khỏi kinh thành, thực hiện vườn không nhà trống để đối phương thiếu lương, rồi phản công.
  • Giải thích được vai trò của Trần Quốc Tuấn và chiến thắng Vân Đồn, Bạch Đằng năm 1288 trong việc làm tan kế hoạch xâm lược của quân Nguyên.
  • Vận dụng được cách đọc một chuỗi giải thích để đánh giá đúng việc rút lui chiến lược, không nhầm với thất bại.

2. Năng lực

a) Năng lực chung

  • Tự chủ và tự học: HS chủ động đọc sơ đồ, phiếu học tập và tự kiểm tra đáp án các bài tập trên trang bài học số.
  • Giao tiếp và hợp tác: HS làm việc theo nhóm, trao đổi, nhận xét và thống nhất kết quả trước lớp; trình bày ý kiến bằng lời lẽ rõ ràng.
  • Giải quyết vấn đề và sáng tạo: HS phân tích tình huống, phân biệt dữ kiện với suy luận và đưa ra kết luận có căn cứ.

b) Năng lực đặc thù

  • Nhận thức khoa học lịch sử và địa lí: HS xác định đúng mốc thời gian (1258, 1285, 1287–1288), nhân vật và sự kiện chính; nhận ra thắng lợi là kết quả của nhiều yếu tố (đoàn kết, chuẩn bị, đường lối, quân dân), không quy cho một người hay một bãi cọc.
  • Tìm hiểu lịch sử và địa lí: HS khai thác thông tin trong bài học và phiếu học tập để lập bảng so sánh ba lần kháng chiến; xác định được nguyên nhân, diễn biến và kết quả chính.
  • Vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học: HS vận dụng kiến thức để giải thích tình huống rút quân chiến lược và phân tích vì sao phải xem cả chuỗi diễn biến trước khi đánh giá.

3. Phẩm chất

  • Chăm chỉ: HS tích cực hoàn thành phiếu học tập và các bài tập trong thời gian quy định.
  • Trách nhiệm: HS nghiêm túc trong nhóm, hoàn thành phần việc được giao và kiểm tra lại kết quả chung của nhóm.
  • Trung thực: HS nêu đúng kết quả đối chiếu với đáp án, không vượt quá thông tin trong bài khi đưa ra kết luận.
  • Nhân ái: HS thể hiện sự trân trọng đối với tinh thần đoàn kết của triều đình và nhân dân trong ba lần kháng chiến.
  • Yêu nước: HS hiểu và tự hào về ý chí bảo vệ độc lập, tự chủ của dân tộc qua ba lần kháng chiến chống quân xâm lược Mông – Nguyên.

II. Thiết bị dạy học và học liệu

1. Giáo viên

  • Máy chiếu, bảng phụ hoặc bảng trắng; dòng thời gian trống ghi các mốc 1258, 1285, 1287–1288.
  • Phiếu học tập số 1 và số 2 đã in đủ số lượng cho các nhóm.
  • Bản đồ lược đồ Đại Việt và khu vực sông Bạch Đằng (nếu có), dùng để chỉ vị trí Vân Đồn và Bạch Đằng.
  • Học liệu số NeoEdu: trang bài học có bài giảng, ví dụ và bài tập tương tác (neoedu.vn/learn/7/history_geo/lich-su-bai-14-ba-lan-khang-chien-chong-quan-xam-luoc-mong-nguyen).

2. Học sinh

  • Sách Lịch sử và Địa lí 7, vở ghi, bút màu, bút dạ.
  • Thiết bị truy cập trang bài học NeoEdu (điện thoại hoặc máy tính bảng nếu có), dùng cho phần luyện tập tương tác.

III. Tiến trình dạy học

Hoạt động 1: Mở đầu · 5 phút

Khởi động: Ba lần giặc đến

a) Mục tiêu

Huy động hiểu biết nền của HS về các cuộc xâm lược của quân Nguyên và xác định vấn đề cần tìm hiểu trong bài.

b) Nội dung

GV chiếu dòng thời gian có ba mốc 1258, 1285, 1287–1288 và hỏi HS: “Quân Nguyên đã ba lần xâm lược Đại Việt trong khoảng thời gian nào? Theo em, Đại Việt đã làm gì để ba lần đánh bại quân xâm lược và giữ vững độc lập?” HS nêu dự đoán ngắn gọn.

c) Sản phẩm

Mỗi HS ghi vào vở 2–3 dự đoán về cách đối phó của Đại Việt (ví dụ: đoàn kết toàn dân, chuẩn bị lực lượng, chọn thời điểm phản công). GV ghi nhanh các dự đoán lên bảng để đối chiếu sau bài học.

d) Tổ chức thực hiện

  1. Giáo viên

    Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ

    GV chiếu dòng thời gian và nêu câu hỏi khởi động, yêu cầu HS suy nghĩ 1 phút trước khi trả lời.

    Học sinh

    HS quan sát dòng thời gian, đọc câu hỏi và suy nghĩ cá nhân.

  2. Giáo viên

    Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ

    GV gợi ý: “Các em hãy nhớ lại những từ khoá đã học về nhà Trần và tinh thần yêu nước của nhân dân.”

    Học sinh

    HS ghi dự đoán vào vở. Dự kiến HS trả lời: “Quân dân đoàn kết”, “Triều đình chuẩn bị binh lực từ trước”, “Đánh vào lúc địch yếu”.

  3. Giáo viên

    Bước 3: Báo cáo, thảo luận

    Mời 2–3 HS trình bày dự đoán. GV ghi lên bảng, không nhận xét đúng sai ngay.

    Học sinh

    Một số HS phát biểu dự đoán; các HS khác bổ sung ý kiến.

  4. Giáo viên

    Bước 4: Kết luận, nhận định

    GV nhận xét chung và nêu: “Bài học hôm nay sẽ kiểm chứng các dự đoán này qua ba lần kháng chiến.”

    Học sinh

    HS giữ lại dự đoán trong vở để đối chiếu cuối tiết.

Hoạt động 2.1: Hình thành kiến thức mới · 12 phút

Ba lần kháng chiến chống quân Nguyên

a) Mục tiêu

HS nêu được thời gian, diễn biến chính và kết quả của ba lần kháng chiến chống quân xâm lược Mông – Nguyên.

b) Nội dung

HS làm việc theo nhóm 4 bạn, sử dụng Phiếu học tập số 1 và sách giáo khoa. Nhiệm vụ: đọc nội dung bài, điền thông tin cho từng lần kháng chiến và trả lời câu hỏi: “Điểm chung trong cách đánh của ba lần kháng chiến là gì?”

c) Sản phẩm

Phiếu học tập số 1 được hoàn thành với nội dung:

  • Lần thứ nhất, năm 1258: Lần kháng chiến thứ nhất; triều đình và dân phối hợp, có lúc rút khỏi kinh thành để tránh thế mạnh ban đầu của địch.
  • Lần thứ hai, năm 1285: Lần kháng chiến thứ hai; giữ lực lượng, thực hiện vườn không nhà trống để đối phương thiếu lương.
  • Lần thứ ba, năm 1287–1288: Lần kháng chiến thứ ba; chuẩn bị chu đáo, phản công và giành thắng lợi ở Vân Đồn và Bạch Đằng năm 1288.
    Kết luận: Điểm chung là triều đình và nhân dân phối hợp, linh hoạt chọn cách đánh, không tiến hành một cách rập khuôn.

d) Tổ chức thực hiện

  1. Giáo viên

    Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ

    GV phát Phiếu học tập số 1, nêu nhiệm vụ và thời gian 8 phút. Nhắc nhóm chọn nhóm trưởng và thư ký.

    Học sinh

    HS nhận phiếu, đọc yêu cầu và phân công nhiệm vụ trong nhóm.

  2. Giáo viên

    Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ

    GV đi quanh lớp, hỗ trợ nhóm đọc đúng mốc thời gian và tránh nhầm lẫn lần thứ hai với lần thứ ba.

    Học sinh

    Nhóm đọc sách, gạch chân mốc năm và điền phiếu. Dự kiến HS trả lời: “Lần thứ ba là 1287–1288, kết thúc năm 1288”, “Điểm chung là đoàn kết quân dân”.

  3. Giáo viên

    Bước 3: Báo cáo, thảo luận

    Mời đại diện 2 nhóm trình bày; yêu cầu nhóm khác nhận xét phần điền phiếu.

    Học sinh

    Đại diện nhóm trình bày kết quả. Các nhóm khác bổ sung hoặc đặt câu hỏi.

  4. Giáo viên

    Bước 4: Kết luận, nhận định

    GV chốt: “Ba lần kháng chiến: 1258, 1285, 1287–1288. Đại Việt linh hoạt trong cách đánh, lúc rút lui chiến lược, lúc phản công.” GV yêu cầu HS ghi vào vở.

    Học sinh

    HS sửa phiếu và ghi kết luận vào vở.

Hoạt động 2.2: Hình thành kiến thức mới · 12 phút

Cách đánh, người chỉ huy và bài học thắng lợi

a) Mục tiêu

HS giải thích được vai trò của Trần Quốc Tuấn, ý nghĩa của Vân Đồn và Bạch Đằng năm 1288, và vì sao thắng lợi dựa trên nhiều yếu tố.

b) Nội dung

GV tổ chức kĩ thuật khăn trải bàn: mỗi nhóm có một tờ giấy A0 chia 4 ô (Trần Quốc Tuấn; Vân Đồn và Bạch Đằng 1288; vườn không nhà trống và đánh đoàn thuyền lương; bài học về nguyên nhân thắng lợi). Nhóm ghi ý chính vào từng ô, trả lời câu hỏi: “Vì sao không thể quy thắng lợi cho một vị tướng hoặc một bãi cọc?”

c) Sản phẩm

Khăn trải bàn của nhóm gồm:

  • Trần Quốc Tuấn: Người chỉ huy chủ chốt thời Trần, tổ chức kháng chiến.
  • Vân Đồn và Bạch Đằng năm 1288: góp phần làm tan kế hoạch quân Nguyên.
  • Vườn không nhà trống và đánh đoàn thuyền lương: làm đối phương thiếu lương, khó duy trì lực lượng, buộc phải thay đổi kế hoạch.
  • Bài học: thắng lợi dựa trên đoàn kết, chuẩn bị, đường lối đúng và sức mạnh quân dân; không quy cho một tướng hay một bãi cọc.

d) Tổ chức thực hiện

  1. Giáo viên

    Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ

    GV chia lớp thành các nhóm, phát giấy khăn trải bàn và bút dạ. Nêu nhiệm vụ trong 8 phút.

    Học sinh

    Nhóm nhận giấy, phân công mỗi bạn đọc và ghi một ô nội dung.

  2. Giáo viên

    Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ

    GV gợi ý: “Quân Nguyên cần lương để nuôi binh lính. Khi thiếu lương thì điều gì xảy ra với kế hoạch của địch?”

    Học sinh

    HS đọc sách, thảo luận và ghi ý chính vào từng ô. Dự kiến HS trả lời: “Thiếu lương thì quân địch khó duy trì lực lượng và phải thay đổi kế hoạch”, “Thắng lợi là kết quả của cả triều đình lẫn nhân dân”.

  3. Giáo viên

    Bước 3: Báo cáo, thảo luận

    Mời 2 nhóm trình bày từng ô; GV yêu cầu nhóm khác phản biện nếu có ý thiếu căn cứ.

    Học sinh

    Đại diện trình bày; các nhóm nhận xét, bổ sung, thống nhất nội dung.

  4. Giáo viên

    Bước 4: Kết luận, nhận định

    GV chốt: Trần Quốc Tuấn là người chỉ huy nổi bật; Vân Đồn và Bạch Đằng năm 1288 góp phần làm tan kế hoạch quân Nguyên; thắng lợi dựa trên nhiều yếu tố, không quy cho một tướng hay một bãi cọc. Kết quả bảo vệ độc lập và có tác động tới khu vực.

    Học sinh

    HS ghi kết luận vào vở, nhận biết ba ý chính của bài.

Hoạt động 3: Luyện tập · 8 phút

Luyện tập: ghép, chọn và kiểm tra đúng sai

a) Mục tiêu

HS củng cố mốc thời gian, nhân vật và sự kiện; phân biệt đúng các liên hệ trong bài.

b) Nội dung

HS làm bốn bài tập trên trang bài học NeoEdu hoặc trên giấy (Phiếu học tập số 2, phần A):

  1. Ghép mỗi đối tượng với mô tả phù hợp: 1258, 1285, 1287–1288, Trần Quốc Tuấn.
  2. Mô tả nào phù hợp với “1258”? A. Lần kháng chiến thứ hai; B. Lần kháng chiến thứ nhất; C. Lần kháng chiến thứ ba; D. Người chỉ huy chủ chốt thời Trần.
  3. Chọn đúng hai cặp liên hệ: A. 1258 — Lần kháng chiến thứ hai; B. 1287–1288 — Lần kháng chiến thứ ba; C. 1285 — Lần kháng chiến thứ nhất; D. Trần Quốc Tuấn — Người chỉ huy chủ chốt thời Trần.
  4. Đúng hay sai: a) 1258: Lần kháng chiến thứ nhất; b) 1285: Lần kháng chiến thứ ba; c) 1287–1288: Lần kháng chiến thứ hai; d) Trần Quốc Tuấn: Người chỉ huy chủ chốt thời Trần.

c) Sản phẩm

Đáp án:

  • Bài 1: 1258 – Lần kháng chiến thứ nhất; 1285 – Lần kháng chiến thứ hai; 1287–1288 – Lần kháng chiến thứ ba; Trần Quốc Tuấn – Người chỉ huy chủ chốt thời Trần.
  • Bài 2: Đáp án B (1258 là lần kháng chiến thứ nhất).
  • Bài 3: Đáp án B và D (1287–1288 là lần kháng chiến thứ ba; Trần Quốc Tuấn là người chỉ huy chủ chốt thời Trần).
  • Bài 4: a) Đúng; b) Sai, sửa thành 1285: Lần kháng chiến thứ hai; c) Sai, sửa thành 1287–1288: Lần kháng chiến thứ ba; d) Đúng. Chấm theo thang: 4 ý đúng được 1 điểm; 3 ý đúng được 0,5 điểm; 2 ý đúng được 0,25 điểm; 1 ý đúng được 0,1 điểm.

d) Tổ chức thực hiện

  1. Giáo viên

    Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ

    GV hướng dẫn truy cập trang bài học NeoEdu hoặc phát Phiếu học tập số 2 (phần A). Nêu thời gian 4 phút.

    Học sinh

    HS mở học liệu hoặc nhận phiếu, làm bài cá nhân.

  2. Giáo viên

    Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ

    GV quan sát, nhắc HS đọc kĩ câu hỏi, đặc biệt là bài 4 (không nhầm mũi tên với quan hệ nguyên nhân).

    Học sinh

    HS làm bài tập. Dự kiến HS sai ở bài 4 vì gán 1285 cho lần thứ ba hoặc 1287–1288 cho lần thứ hai.

  3. Giáo viên

    Bước 3: Báo cáo, thảo luận

    GV mời một số HS nêu đáp án từng bài, cả lớp đối chiếu.

    Học sinh

    HS nêu đáp án và sửa lỗi sai nếu có.

  4. Giáo viên

    Bước 4: Kết luận, nhận định

    GV chốt đáp án và nhấn mạnh: mỗi mốc năm gắn với đúng một lần kháng chiến; không lấy mốc lần hai thay cho lần ba.

    Học sinh

    HS sửa bài và ghi lại các cặp liên hệ đúng vào vở.

Hoạt động 4: Vận dụng · 8 phút

Vận dụng: đọc đủ chuỗi diễn biến trước khi đánh giá

a) Mục tiêu

HS vận dụng kiến thức để phân biệt dữ kiện với suy luận và trình bày kết luận có căn cứ về việc rút quân chiến lược.

b) Nội dung

HS đọc tình huống trong Phiếu học tập số 2 (phần B): “Chuỗi giải thích học tập: tránh thế mạnh ban đầu → giữ lực lượng, gây khó tiếp tế → chọn thời cơ phản công.” Nhiệm vụ: a) Giải thích vì sao phải đọc cả chuỗi trước khi đánh giá việc rút quân; b) Chỉ ra đâu là dữ kiện và đâu là suy luận trong câu “Rút khỏi kinh thành, Đại Việt đã thất bại”.

c) Sản phẩm

Gợi ý trả lời: Rút quân là một bước giữ quân và kéo đối phương vào thế khó, phục vụ phản công. Nếu chỉ nhìn việc bỏ kinh thành sẽ nhầm chiến lược với thất bại; phải xem thêm phản công và kết quả cuối.
Phân biệt: “Đại Việt rút khỏi kinh thành” là dữ kiện được ghi trong bài; “Đại Việt đã thất bại” là suy luận sai, vì chưa xét đến phản công và kết quả cuối cùng.

d) Tổ chức thực hiện

  1. Giáo viên

    Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ

    GV chiếu tình huống, nêu hai nhiệm vụ và yêu cầu HS làm việc theo cặp đôi trong 5 phút.

    Học sinh

    HS đọc tình huống, cùng bạn thảo luận.

  2. Giáo viên

    Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ

    GV gợi ý: “Hãy tự hỏi: sau khi rút lui, Đại Việt đã làm gì tiếp theo?”

    Học sinh

    Cặp đôi trao đổi. Dự kiến HS trả lời: “Rút để giữ lực lượng rồi phản công”, “Dữ kiện là việc đã xảy ra, còn kết luận là suy luận”.

  3. Giáo viên

    Bước 3: Báo cáo, thảo luận

    Mời 2 cặp trình bày; GV yêu cầu các cặp khác bổ sung căn cứ.

    Học sinh

    Đại diện cặp trình bày ý kiến; các cặp khác bổ sung.

  4. Giáo viên

    Bước 4: Kết luận, nhận định

    GV chốt: Đánh giá một hành động lịch sử phải dựa trên cả chuỗi diễn biến và kết quả, không dựa vào một chi tiết riêng lẻ.

    Học sinh

    HS ghi kết luận vào vở.

Phiếu học tập

Phiếu học tập số 1

Nhiệm vụ: Đọc sách giáo khoa và điền thông tin vào các mục sau.

  • Lần kháng chiến thứ nhất, năm 1258: Diễn biến chính; cách đối phó của triều đình và nhân dân; kết quả.
  • Lần kháng chiến thứ hai, năm 1285: Diễn biến chính; cách đánh (giữ lực lượng, vườn không nhà trống); kết quả.
  • Lần kháng chiến thứ ba, năm 1287–1288: Diễn biến chính; vai trò của Trần Quốc Tuấn; chiến thắng Vân Đồn và Bạch Đằng năm 1288; kết quả.
    Câu hỏi: Điểm chung trong cách đánh của ba lần kháng chiến là gì? Nêu ít nhất hai ý.

Phiếu học tập số 2

A. Luyện tập (làm cá nhân)

  1. Ghép mỗi đối tượng với mô tả phù hợp: 1258; 1285; 1287–1288; Trần Quốc Tuấn.
  2. Mô tả nào phù hợp với “1258”? A. Lần kháng chiến thứ hai; B. Lần kháng chiến thứ nhất; C. Lần kháng chiến thứ ba; D. Người chỉ huy chủ chốt thời Trần.
  3. Chọn đúng hai cặp liên hệ: A. 1258 — Lần kháng chiến thứ hai; B. 1287–1288 — Lần kháng chiến thứ ba; C. 1285 — Lần kháng chiến thứ nhất; D. Trần Quốc Tuấn — Người chỉ huy chủ chốt thời Trần.
  4. Đúng hay sai: a) 1258: Lần kháng chiến thứ nhất; b) 1285: Lần kháng chiến thứ ba; c) 1287–1288: Lần kháng chiến thứ hai; d) Trần Quốc Tuấn: Người chỉ huy chủ chốt thời Trần.

B. Vận dụng (làm theo cặp)
Tình huống: “Chuỗi giải thích học tập: tránh thế mạnh ban đầu → giữ lực lượng, gây khó tiếp tế → chọn thời cơ phản công.”
a) Vì sao phải đọc cả chuỗi trước khi đánh giá việc rút quân?
b) Trong câu “Rút khỏi kinh thành, Đại Việt đã thất bại”, đâu là dữ kiện, đâu là suy luận? Vì sao?

Hướng dẫn về nhà

  • Đọc lại phần Ghi nhớ và hoàn thiện Phiếu học tập số 1 nếu còn thiếu.
  • Viết đoạn văn ngắn (5–7 câu) trả lời câu hỏi: “Vì sao thắng lợi trong ba lần kháng chiến không thể quy cho một vị tướng hoặc một bãi cọc?”, trong đó nêu rõ ít nhất một dữ kiện và một suy luận.
  • Truy cập trang bài học NeoEdu (neoedu.vn/learn/7/history_geo/lich-su-bai-14-ba-lan-khang-chien-chong-quan-xam-luoc-mong-nguyen) để luyện thêm các bài tập tương tác và tự kiểm tra kết quả.

Giáo án do NeoEdu soạn với sự hỗ trợ của AI, dựa trên nội dung bài học trên Học liệu. Thầy cô nên đọc lại và điều chỉnh cho phù hợp với học sinh của mình; bản Word để sửa trực tiếp.