Giáo án Bài 12. Cuộc kháng chiến chống quân xâm lược Tống (1075–1077)

Huy động kiến thức nền và tạo tình huống có vấn đề: vì sao không phải lúc nào phòng thủ cũng là lựa chọn duy nhất khi đối phương chuẩn bị xâm lược.

GV chiếu câu hỏi: 'Khi biết đối phương đang tập kết binh lực ở căn cứ bên kia biên giới, nên chờ địch tấn công hay chủ động đánh vào căn cứ đó? Vì sao?'
HS suy nghĩ cá nhân 1 phút, sau đó chia sẻ nhanh với bạn cùng bàn.
GV dẫn vào bài: Năm 1075, trước nguy cơ Tống chuẩn bị xâm lược, Lý Thường Kiệt đã làm gì? Đó có phải là phòng thủ thụ động không?

• Nêu được hai hướng xử lí: chờ địch đánh (bị động) hoặc chủ động đánh phá căn cứ tập kết (làm giảm khả năng đối phương).
• Nêu được nhiệm vụ học tập: tìm hiểu vì sao cuộc kháng chiến 1075–1077 mang tính chủ động xuyên suốt.

Trình bày được bối cảnh, hành động và mục đích của cuộc tiến công năm 1075; giải thích vì sao đây là bước chủ động chứ không phải chiếm giữ lâu dài lãnh thổ Tống.

HS làm việc theo cặp đôi với Phiếu học tập số 1 (phần A):

• Ghi lại thông tin: địa điểm các căn cứ tập kết (Ung, Khâm, Liêm); thời gian; người chỉ huy; việc làm sau khi tiến công.
• Trả lời câu hỏi: 'Mục đích của cuộc tiến công năm 1075 là gì? Vì sao không gọi đó là chinh phục lâu dài lãnh thổ Tống?'
  GV dùng lược đồ trên bảng để HS xác định vị trí các căn cứ.

• Bối cảnh: trước nguy cơ Tống chuẩn bị xâm lược, Lý Thường Kiệt chủ động tiến công các căn cứ tập kết ở Ung, Khâm, Liêm năm 1075.
• Hành động: tiến công phá căn cứ chuẩn bị, sau đó rút về chuẩn bị phòng thủ.
• Kết luận: mục đích là phá chuẩn bị của đối phương, không phải chiếm giữ lâu dài lãnh thổ Tống; thể hiện tính chủ động của ta.
• Kiến thức HS rút ra: Đánh phá căn cứ tập kết ở Ung, Khâm, Liêm (1075) và rút quân là bước chủ động nhằm làm giảm khả năng xâm lược của Tống.

Trình bày được diễn biến năm 1077 tại sông Như Nguyệt, vai trò của quân dân Đại Việt và lí do Lý Thường Kiệt chủ động giảng hòa để kết thúc chiến tranh.

Kĩ thuật mảnh ghép: HS được chia thành 2 nhóm chuyên gia (nhóm A đọc về phòng tuyến sông Như Nguyệt; nhóm B đọc về đề nghị giảng hòa). Sau đó HS ghép lại với bạn từ nhóm khác để trao đổi.
Phiếu học tập số 1 (phần B) gồm các câu hỏi:

• Quân Tống bị chặn ở đâu năm 1077? Quân dân Đại Việt đã làm gì?
• Vì sao Lý Thường Kiệt đề nghị giảng hòa sau khi giành ưu thế?
• Giảng hòa có đồng nghĩa với đầu hàng không? Vì sao?

• Năm 1077, quân Tống bị chặn ở phòng tuyến sông Như Nguyệt; quân dân Đại Việt phối hợp chiến đấu và phản công.
• Lý Thường Kiệt chủ động đề nghị giảng hòa để kết thúc chiến tranh khi mục tiêu bảo vệ đất nước đã đạt.
• Giảng hòa nhằm chấm dứt chiến tranh, giữ độc lập và giảm tổn thất; không đồng nhất đàm phán với từ bỏ quyền lợi.
• Kiến thức HS rút ra: Cuộc kháng chiến kết thúc thắng lợi năm 1077, bắt đầu từ việc chặn địch ở Như Nguyệt và kết thúc bằng lựa chọn ngoại giao có chủ đích.

Củng cố khái niệm Lý Thường Kiệt, 1075, Như Nguyệt, 1077; phân biệt dữ kiện với suy luận và trình bày kết luận có căn cứ.

Bài tập 1 (ghép thẻ): Ghép mỗi đối tượng với mô tả phù hợp: Lý Thường Kiệt; 1075; Như Nguyệt; 1077.
Bài tập 2 (trắc nghiệm): Mô tả nào phù hợp với 'Lý Thường Kiệt'? A. Tiến công căn cứ chuẩn bị của Tống; B. Người chỉ huy chủ chốt; C. Phòng tuyến chặn quân Tống; D. Kháng chiến kết thúc thắng lợi.
Bài tập 3 (trắc nghiệm): Nơi nào là phòng tuyến nổi bật của cuộc kháng chiến? A. Như Nguyệt; B. Bạch Đằng; C. Sông Mã; D. Sông Cả.
Bài tập 4 (tình huống, phiếu số 2): Hai động tác: tiến công phá căn cứ rồi rút; tổ chức phòng tuyến trong nước và chống quân xâm nhập. Hãy giải thích tính chủ động xuyên suốt của cuộc kháng chiến, không chỉ gọi là phòng thủ thụ động.
HS có thể kiểm tra đáp án trên trang bài tập tương tác của NeoEdu.

• Bài 1: Lý Thường Kiệt – Người chỉ huy chủ chốt; 1075 – Tiến công căn cứ chuẩn bị của Tống; Như Nguyệt – Phòng tuyến chặn quân Tống; 1077 – Kháng chiến kết thúc thắng lợi.
• Bài 2: Đáp án B (Người chỉ huy chủ chốt).
• Bài 3: Đáp án A (Như Nguyệt là phòng tuyến gắn với cuộc kháng chiến 1077; Bạch Đằng gắn với các cuộc chiến khác, không thay thế).
• Bài 4 (gợi ý chấm, đạt đủ 3 ý): Chủ động đánh phá chuẩn bị của Tống làm giảm khả năng đối phương; sau đó chủ động chọn tuyến sông Như Nguyệt và thời cơ phản công. Rút quân không tự nghĩa là thất bại mà phải xét theo mục tiêu chiến lược. Trình bày không vượt quá chứng cứ trong bài.

Vận dụng cách phân biệt dữ kiện với suy luận và nguyên tắc xét mục tiêu chiến lược để nhận định một tình huống trong đời sống, tạo thói quen lập luận có căn cứ.

GV nêu tình huống: 'Nhóm bạn lớp em đang chuẩn bị cho cuộc thi làm sản phẩm khoa học. Đến hạn, một bạn đề nghị rút khỏi đội để nhường suất cho bạn khác đang gặp khó khăn. Nhóm em nên xử lí thế nào?'
HS viết đoạn văn ngắn (5–7 câu) gồm: một dữ kiện có trong tình huống; một suy luận; kết luận có căn cứ, có xét mục tiêu chung của nhóm (chỉ nêu ý kiến, không kết luận khi thiếu dữ kiện).
HS có thể hoàn thành ở nhà nếu không đủ thời gian.

• Đoạn văn của HS có đủ ba phần: dữ kiện (điều được nêu trực tiếp trong tình huống), suy luận (điều được rút ra từ dữ kiện) và kết luận có căn cứ.
• Kết luận phải xét mục tiêu chung, không đồng nhất việc rút lui với thất bại; không vượt quá thông tin trong tình huống.
• Kiến thức HS rút ra: Khi đánh giá một lựa chọn, cần phân biệt dữ kiện với suy luận và xét mục tiêu chiến lược, như cách đánh giá hành động rút quân năm 1075.