Giáo án Bài 11. Nhà Lý xây dựng và phát triển đất nước (1009–1225)

Tạo tâm thế học tập; giúp HS nhận biết dữ kiện và suy luận trong một tình huống lịch sử; xác định vấn đề bài học: vì sao và nhà Lý đã xây dựng, phát triển đất nước như thế nào.

GV chiếu tình huống “Hồ sơ tổng hợp học tập”: Thăng Long có vị trí trung tâm hơn, đất rộng và thuận đường sông; Hoa Lư có lợi thế hiểm trở trong buổi đầu độc lập. Giải thích đổi kinh đô phản ánh yêu cầu phát triển thế nào.
GV đặt câu hỏi:

• Trong tình huống, đâu là dữ kiện (điều đã được nêu, có thể kiểm chứng trong tài liệu)?
• Đâu là suy luận cần giải thích thêm?
• Theo em, vì sao nhà Lý lại chọn Thăng Long làm kinh đô?

Dữ kiện: Thăng Long có vị trí trung tâm hơn, đất rộng và thuận đường sông; Hoa Lư có lợi thế hiểm trở trong buổi đầu độc lập.
Suy luận: việc đổi kinh đô phản ánh yêu cầu phát triển của nhà nước đã thay đổi.
Vấn đề bài học: Nhà Lý xây dựng và phát triển đất nước (1009–1225) như thế nào?

Nêu được các mốc 1009, 1010, 1042, 1054 và việc nhà Lý củng cố chính quyền, xây luật, tổ chức quân đội; giải thích được vì sao dời đô ra Thăng Long.

HS làm việc nhóm 4 theo kĩ thuật khăn trải bàn, hoàn thành Phiếu học tập số 1.
Nhiệm vụ: đọc mục Kiến thức và mối liên hệ trong sách giáo khoa hoặc bài giảng số NeoEdu; ghi mốc thời gian vào ô tương ứng trên khăn trải bàn; trả lời câu hỏi:

• Năm 1010 nhà Lý dời đô từ đâu đến đâu và đổi tên kinh đô thành gì?
• Vì sao nhà Lý chọn Thăng Long làm kinh đô mới? Hãy dựa vào dữ kiện đã có trong tình huống mở đầu.
• Nhà Lý đã làm gì để củng cố chính quyền trung ương, địa phương, xây luật và tổ chức quân đội?

Dòng thời gian trên khăn trải bàn:

• 1009: Lý Công Uẩn lên ngôi.
• 1010: Dời đô từ Hoa Lư ra Đại La, đổi tên Thăng Long.
• 1042: Ban hành luật Hình thư.
• 1054: Đổi quốc hiệu thành Đại Việt.
  Kiến thức HS rút ra: nhà Lý củng cố chính quyền trung ương và địa phương, xây dựng luật Hình thư, tổ chức quân đội và bảo vệ biên giới. Dời đô ra Thăng Long vì vị trí trung tâm, đất rộng, thuận đường sông, phù hợp yêu cầu quản lí và phát triển lâu dài; việc này không có nghĩa Hoa Lư không có giá trị trong buổi đầu độc lập.

Nêu được những nét chính về nông nghiệp, thủ công nghiệp, buôn bán, Phật giáo; trình bày được các mốc giáo dục 1070, 1075, 1076 và nhận xét về giới hạn của giáo dục thời Lý.

GV tổ chức học tập theo kĩ thuật trạm học với 3 trạm, các nhóm luân chuyển sau mỗi 3 phút. Mỗi trạm có Phiếu học tập số 2 để ghi kết quả.
Trạm 1: Nông nghiệp (đê điều, khuyến khích khai hoang, bảo vệ sức kéo).
Trạm 2: Thủ công, buôn bán và Phật giáo.
Trạm 3: Giáo dục và thi cử (1070, 1075, 1076).
Câu hỏi thảo luận ở mỗi trạm: “Việc này giúp nhà nước và người dân thế nào? Còn hạn chế gì?”

Trạm 1: Nông nghiệp được coi trọng qua việc đắp, sửa đê điều để bảo vệ ruộng đồng; khuyến khích khai hoang; bảo vệ trâu bò là sức kéo. Năng suất còn phụ thuộc mưa, đất và lao động.
Trạm 2: Thủ công nghiệp và buôn bán phát triển; Phật giáo có vị trí lớn trong đời sống.
Trạm 3: 1070 dựng Văn Miếu; 1075 mở khoa thi đầu tiên; 1076 lập Quốc Tử Giám. Giáo dục và thi cử phục vụ đào tạo, tuyển người cho bộ máy nhưng chưa mở bình đẳng cho mọi cư dân.
Kiến thức HS rút ra: kinh tế, văn hoá, giáo dục đều được chú trọng; giáo dục vừa là công cụ đào tạo người cho bộ máy vừa còn giới hạn về đối tượng tham gia.

Củng cố mốc thời gian và sự kiện thời Lý; rèn kĩ năng kiểm tra từng liên hệ, tránh hiểu nhầm mũi tên là quan hệ nguyên nhân.

Bài tập 1: Ghép mỗi mốc với mô tả phù hợp.
Bài tập 2: Mô tả nào phù hợp với “1010”? A. Ban hành Hình thư; B. Dời đô ra Thăng Long; C. Đổi quốc hiệu Đại Việt; D. Lập Quốc Tử Giám.
Bài tập 3: Chọn đúng hai cặp liên hệ phù hợp. A. 1010 — Ban hành Hình thư; B. 1054 — Đổi quốc hiệu Đại Việt; C. 1042 — Dời đô ra Thăng Long; D. 1076 — Lập Quốc Tử Giám.
Bài tập 4: Đúng hay sai? a) 1010: Dời đô ra Thăng Long; b) 1042: Đổi quốc hiệu Đại Việt; c) 1054: Ban hành Hình thư; d) 1076: Lập Quốc Tử Giám.
Bài tập 8: Mốc nào sớm hơn trong các sự kiện giáo dục thời Lý? A. Không có mốc nào trước mốc nào; B. Dựng Văn Miếu 1070; C. Mở khoa thi 1075; D. Lập Quốc Tử Giám 1076.
Hình thức: cá nhân làm bài 2 và 3 trong 2 phút, cặp đôi kiểm tra chéo; nhóm làm bài 1, 4, 8 bằng thẻ hoặc bài tập tương tác NeoEdu.

Đáp án:

• Bài 1: 1010 – Dời đô ra Thăng Long; 1042 – Ban hành Hình thư; 1054 – Đổi quốc hiệu Đại Việt; 1076 – Lập Quốc Tử Giám.
• Bài 2: B (1010 là năm dời đô ra Thăng Long).
• Bài 3: B và D (1054 — Đổi quốc hiệu Đại Việt; 1076 — Lập Quốc Tử Giám).
• Bài 4: a) Đ; b) S (1042 là Ban hành Hình thư); c) S (1054 là Đổi quốc hiệu Đại Việt); d) Đ. Chấm theo thang: 4 ý đúng 1 điểm; 3 ý đúng 0,5 điểm; 2 ý đúng 0,25 điểm; 1 ý đúng 0,1 điểm; 0 ý đúng 0 điểm.
• Bài 8: B (1070 < 1075 < 1076; ba sự kiện không cùng năm).

Vận dụng kiến thức đã học để giải thích vai trò của luật thành văn và khoa cử trong việc củng cố nhà nước; phân biệt dữ kiện với suy luận khi trình bày kết luận.

Đề: Vì sao luật thành văn và khoa cử là hai mặt khác nhau của việc củng cố nhà nước thời Lý?
Yêu cầu: viết đoạn 5–6 câu; trong đoạn phải nêu ít nhất một dữ kiện (mốc năm, việc làm cụ thể) và một suy luận có căn cứ. Sau đó, HS đổi bài với bạn cùng bàn để góp ý theo tiêu chí: đáp ứng đúng trọng tâm câu hỏi (40%); dùng chi tiết và lập luận phù hợp (40%); trình bày rõ, không vượt quá chứng cứ (20%).

Gợi ý đáp án: Luật thành văn (Hình thư, 1042) tạo quy định để xử lí và quản lí xã hội; khoa cử (mở từ 1075) tuyển chọn và đào tạo người thực hiện bộ máy. Hai mặt bổ sung cho nhau: luật đưa ra khuôn khổ, người được tuyển để thi hành. Lưu ý: có luật thành văn không có nghĩa mọi người đã được đối xử bình đẳng, vì giáo dục thời Lý chưa mở bình đẳng cho mọi cư dân.