Giáo án Bài 10. Đại Cồ Việt thời Đinh và Tiền Lê (968–1009)

Huy động kiến thức nền và giúp HS xác định được trình tự các mốc 968, 980, 981 của nhà nước Đại Cồ Việt, từ đó nêu được vấn đề cần tìm hiểu trong bài.

GV phát bốn thẻ mốc cho bốn HS (hoặc dán lên bảng) gồm: “968: Đinh Bộ Lĩnh lập Đại Cồ Việt”, “Hoa Lư: Kinh đô Đinh và Tiền Lê”, “980: Lê Hoàn lên ngôi”, “981: Kháng chiến chống Tống thắng lợi”. HS sắp xếp các thẻ theo trình tự thời gian trên trục thời gian, sau đó trả lời câu hỏi: “Vì sao cần đặt mốc 968 trước 981?” và “Theo em, nhà nước Đại Cồ Việt phải làm gì để giữ được đất nước sau khi thành lập?”

Dòng thời gian đúng: 968 → 980 → 981, Hoa Lư là kinh đô gắn với giai đoạn Đinh và Tiền Lê. Dự kiến HS trả lời: “968 trước vì đó là năm đặt quốc hiệu Đại Cồ Việt, thành lập nhà nước; 981 là chiến thắng khi nhà nước đã hình thành.” Vấn đề bài học: nhà nước đã xây dựng và bảo vệ đất nước như thế nào.

HS nêu được việc Đinh Bộ Lĩnh lập Đại Cồ Việt, đóng đô Hoa Lư; giải thích được các việc nhà nước làm để củng cố chính quyền, xây dựng quân đội, phát triển nông nghiệp và thủ công.

HS hoạt động nhóm 4 theo kĩ thuật “khăn trải bàn”: đọc mục Kiến thức trong bài, hoàn thành Phiếu học tập số 1 gồm bốn nội dung: (1) sự kiện năm 968; (2) vai trò của Hoa Lư; (3) các chính sách củng cố nhà nước; (4) chính sách ngụ binh ư nông và ý nghĩa. Câu hỏi GV đặt ra: “Vì sao Đinh Bộ Lĩnh chọn Hoa Lư làm kinh đô?”; “Chính sách ngụ binh ư nông kết hợp sản xuất với quân sự như thế nào?”.

Kết quả Phiếu học tập số 1 gồm: 968 Đinh Bộ Lĩnh lên ngôi, đặt quốc hiệu Đại Cồ Việt, đóng đô Hoa Lư; nhà nước củng cố chính quyền trung ương, xây dựng quân đội, tổ chức quản lí, thúc đẩy nông nghiệp và thủ công; Hoa Lư có địa hình núi, nước thuận lợi phòng thủ; ngụ binh ư nông là kết hợp sản xuất với quân sự, lúc bình thường lính sản xuất, khi có việc thì ra trận. Kiến thức HS rút ra: nhà nước Đại Cồ Việt vừa xây dựng chính quyền, vừa phát triển kinh tế, tạo nền tảng để bảo vệ đất nước.

HS trình bày được việc Lê Hoàn lên ngôi năm 980 trong bối cảnh nguy cơ xâm lược, nêu được chiến thắng năm 981 và giải thích được ý nghĩa của chiến thắng đối với độc lập của Đại Cồ Việt.

HS làm việc theo cặp đôi, đọc mục Kiến thức về giai đoạn 980–981 và trả lời ba câu hỏi: (1) Năm 980 Lê Hoàn lên ngôi trong bối cảnh nào? (2) Ai là người chỉ huy quân dân Đại Cồ Việt đánh bại quân Tống năm 981? (3) Chiến thắng năm 981 có ý nghĩa gì đối với nhà nước và nền độc lập? Sau đó, các cặp sắp xếp hai mốc 980 và 981 vào dòng thời gian đã lập ở hoạt động mở đầu.

Câu trả lời dự kiến: (1) Năm 980 Lê Hoàn lên ngôi trong bối cảnh nguy cơ xâm lược từ phương Bắc. (2) Quân dân Đại Cồ Việt dưới sự chỉ huy của Lê Hoàn đánh bại quân Tống năm 981. (3) Chiến thắng chặn cuộc xâm lược, bảo vệ nhà nước Đại Cồ Việt và củng cố nền độc lập. Kiến thức HS rút ra: Lê Hoàn lãnh đạo đất nước vượt qua nguy cơ xâm lược, chiến thắng năm 981 là kết quả của việc nhà nước đã xây dựng quân đội và chính quyền từ trước.

HS củng cố được các mốc 968, 980, 981, Hoa Lư và vận dụng để chọn đúng liên hệ, kiểm tra tính đúng sai của từng liên hệ.

GV tổ chức trò chơi “Ai nhanh – đúng” theo cặp đôi với bốn bài tập: (1) Ghép mỗi đối tượng với mô tả phù hợp: 968; Hoa Lư; 980; 981. (2) Mô tả nào phù hợp với “968”: A. Kinh đô Đinh và Tiền Lê; B. Đinh Bộ Lĩnh lập Đại Cồ Việt; C. Lê Hoàn lên ngôi; D. Kháng chiến chống Tống thắng lợi. (3) Chọn đúng hai cặp liên hệ phù hợp: A. 968 — Kinh đô Đinh và Tiền Lê; B. 980 — Lê Hoàn lên ngôi; C. Hoa Lư — Đinh Bộ Lĩnh lập Đại Cồ Việt; D. 981 — Kháng chiến chống Tống thắng lợi. (4) Kiểm tra từng liên hệ, ghi Đ hoặc S: a) 968: Đinh Bộ Lĩnh lập Đại Cồ Việt; b) Hoa Lư: Lê Hoàn lên ngôi; c) 980: Kinh đô Đinh và Tiền Lê; d) 981: Kháng chiến chống Tống thắng lợi. (5) Tên Tiền Lê dùng để phân biệt với vương triều mang họ Lê nào: A. Nhà Ngô từ 939; B. Nhà Lý từ 1009; C. Lê sơ từ 1428; D. Nhà Đinh từ 968.

Đáp án: (1) 968 – Đinh Bộ Lĩnh lập Đại Cồ Việt; Hoa Lư – Kinh đô Đinh và Tiền Lê; 980 – Lê Hoàn lên ngôi; 981 – Kháng chiến chống Tống thắng lợi. (2) Đáp án B. (3) Đáp án B và D (980 — Lê Hoàn lên ngôi; 981 — Kháng chiến chống Tống thắng lợi). (4) a) Đ; b) S, sửa thành Hoa Lư: Kinh đô Đinh và Tiền Lê; c) S, sửa thành 980: Lê Hoàn lên ngôi; d) Đ. Chấm theo số ý đúng: 4 ý đúng đạt 4 điểm, 3 ý đúng đạt 3 điểm, và cứ thế. (5) Đáp án C, vì Tiền Lê phân biệt với nhà Lê sơ lập sau khởi nghĩa Lam Sơn.

HS đọc được một tình huống có chứa mốc lịch sử sai, phân biệt được dữ kiện với suy luận và trình bày kết luận có căn cứ về vai trò của Hoa Lư và chiến thắng năm 981.

GV phát Phiếu học tập số 2 gồm tình huống: “Một bảng đặt mốc 981 trước 968 rồi ghi: ‘quốc hiệu Đại Cồ Việt có từ trận thắng Tống’.” Nhiệm vụ: (a) Sửa lại thứ tự và quan hệ hai mốc; (b) Ghi riêng dữ kiện và suy luận trong câu “Quốc hiệu có từ trận thắng Tống”; (c) Trả lời: “Tại sao địa hình hiểm trở của Hoa Lư không thay thế được việc xây dựng quân đội?”. HS làm việc cá nhân 3 phút, sau đó chia sẻ với bạn cùng bàn.

Kết quả dự kiến: (a) 968 trước 981. Quốc hiệu Đại Cồ Việt được đặt năm 968, trước kháng chiến 981; chiến thắng bảo vệ nhà nước đã hình thành, không phải mốc tạo quốc hiệu. (b) Dữ kiện: năm 968 đặt quốc hiệu Đại Cồ Việt; năm 981 đánh thắng quân Tống. Suy luận: “quốc hiệu có từ trận thắng Tống” là suy luận sai, không có căn cứ về thứ tự thời gian. (c) Địa hình chỉ tạo lợi thế khi có lực lượng kiểm soát, phòng thủ, tiếp tế và chỉ huy; bảo vệ nhà nước còn cần bộ máy, dân cư ủng hộ và kế hoạch, không thể dựa núi để tự chống giặc.