Giáo án Bài 5. Vị trí địa lí, đặc điểm tự nhiên châu Á

Tạo tình huống xuất phát giúp HS nhận diện dữ kiện và suy luận, từ đó nhận ra châu Á không chỉ có khí hậu nóng ẩm.

GV trình chiếu ba nhận định về châu Á:

• (1) Châu Á kéo dài từ vùng cực tới vùng xích đạo.
• (2) Châu Á quanh năm nóng ẩm nên mọi nơi đều mưa nhiều.
• (3) Nhiều sông lớn ở châu Á bắt nguồn từ vùng núi cao.
  HS làm gì: đánh dấu từng nhận định là Dữ kiện hoặc Suy luận và giải thích ngắn lí do. GV hỏi: 'Nhận định nào có thể kiểm chứng bằng bài học? Nhận định nào vội khái quát?'

Kết quả đúng: (1) và (3) là dữ kiện, được nêu trực tiếp trong bài học. (2) là suy luận chưa đúng, vì phạm vi vĩ độ và độ cao của châu Á rất rộng, nên không thể khái quát châu Á chỉ có nóng ẩm. HS rút ra: cần phân biệt dữ kiện với suy luận trước khi kết luận.

Nêu được vị trí, phạm vi lãnh thổ và đặc điểm địa hình châu Á; hiểu vai trò của Hi-ma-lay và sơn nguyên Tây Tạng.

HS hoạt động nhóm 4 theo kĩ thuật khăn trải bàn. Nhiệm vụ: đọc sách giáo khoa và quan sát lược đồ tự nhiên châu Á để trả lời các câu hỏi:

• Châu Á kéo dài từ vùng nào đến vùng nào?
• Châu Á gồm những bộ phận nào về vị trí (nội địa sâu, bờ biển nhiều đảo và bán đảo)?
• Địa hình trung tâm châu Á có đặc điểm gì; đồng bằng nằm ở đâu?
• Hi-ma-lay và Tây Tạng có ảnh hưởng gì đến khí hậu, sông và giao thông?
  Nhóm ghi kết quả vào ô tương ứng trên khăn trải bàn (ô trung tâm ghi chung, ô xung quanh ghi từng ý của cá nhân).

Kết quả mong đợi:

• Châu Á kéo dài từ vùng cực tới vùng xích đạo; gồm nội địa sâu và bờ biển nhiều đảo, bán đảo.
• Địa hình có núi, sơn nguyên cao ở trung tâm; nhiều đồng bằng ven rìa.
• Hi-ma-lay là hệ núi cao phía nam trung tâm; Tây Tạng là sơn nguyên cao. Hai địa hình này ảnh hưởng đến khí hậu, sông và giao thông.
  Kết luận HS rút ra: vị trí rộng và địa hình cao, phức tạp là cơ sở để khí hậu và sông ngòi châu Á đa dạng.

Trình bày được các kiểu khí hậu tiêu biểu của châu Á và giải thích vì sao châu Á có nhiều kiểu khí hậu.

HS làm việc theo cặp đôi, sử dụng Phiếu học tập số 1 để ghi nhận các kiểu khí hậu: khí hậu gió mùa; khí hậu lục địa ở sâu trong đất liền; khí hậu khô hạn ở vùng tây nam và trung tâm. Cặp đôi trả lời các câu hỏi:

• Khí hậu gió mùa rõ nhất ở khu vực nào?
• Vì sao vùng nội địa sâu thường mang tính lục địa?
• Vì sao không nên nói châu Á chỉ có khí hậu nóng ẩm?
  Sau đó cặp đôi hoàn thành sơ đồ tư duy đơn giản về nhân tố ảnh hưởng: vị trí, phạm vi vĩ độ, độ cao, khoảng cách biển.

Kết quả trên Phiếu học tập số 1:

• Khí hậu gió mùa: rõ ở đông, nam và đông nam châu Á.
• Khí hậu lục địa: thường gặp ở nội địa sâu, xa biển.
• Khí hậu khô hạn: nhiều ở vùng tây nam và trung tâm.
  Kết luận: châu Á không chỉ có nóng ẩm vì phạm vi vĩ độ và độ cao rất rộng, nội địa xa biển, địa hình cao phức tạp.

Giải thích được đặc điểm sông lớn châu Á bắt nguồn từ vùng núi cao và chế độ nước phụ thuộc nguồn mưa, tuyết băng.

Cả lớp thảo luận theo kĩ thuật sơ đồ tư duy trên bảng. GV nêu câu hỏi:

• Các sông lớn châu Á thường bắt nguồn từ đâu?
• Chế độ nước của sông phụ thuộc vào những yếu tố nào?
• Vì sao hai sông có thể có mùa lũ khác nhau?
  HS vẽ nhanh sơ đồ: vùng núi cao (nguồn tuyết băng) → sông → đồng bằng hạ lưu; ghi thêm nguồn mưa tác động.

Sơ đồ tư duy gồm các nhánh: Nguồn sông: vùng núi cao; Chế độ nước: tùy nguồn mưa, tuyết băng; Ảnh hưởng: sông và giao thông, cư dân hạ lưu.
Kết luận HS rút ra: sông lớn châu Á bắt nguồn từ vùng núi cao; chế độ nước của mỗi sông phụ thuộc nguồn mưa và tuyết băng nên không nhất thiết giống nhau.

Củng cố khái niệm, nhận biết đúng các liên hệ giữa đối tượng và mô tả, phân biệt đúng nhân tố ảnh hưởng khí hậu.

HS làm bài tập trên trang bài học NeoEdu (hoặc phiếu in) theo hình thức trò chơi 'Ai nhanh hơn' theo cặp:

1. Ghép mỗi đối tượng với mô tả phù hợp (Hi-ma-lay, Tây Tạng, Khí hậu gió mùa, Nội địa sâu).
2. Mô tả nào phù hợp với 'Hi-ma-lay'? A. Sơn nguyên cao; B. Hệ núi cao phía nam trung tâm; C. Rõ ở đông, nam và đông nam; D. Dễ có tính lục địa, khô hạn.
3. Chọn đúng hai cặp liên hệ phù hợp (A, B, C, D như bài tập 3 của bài học).
4. Kiểm tra từng liên hệ, đánh dấu Đ hoặc S: a) Hi-ma-lay: Hệ núi cao phía nam trung tâm; b) Tây Tạng: Rõ ở đông, nam và đông nam; c) Khí hậu gió mùa: Sơn nguyên cao; d) Nội địa sâu: Dễ có tính lục địa, khô hạn.
5. Nhân tố nào giúp giải thích châu Á có nhiều kiểu khí hậu? A. Chỉ do tất cả bờ biển chịu cùng một dòng biển nóng; B. Chỉ do mọi nơi nằm ở một độ cao giống nhau; C. Chỉ do toàn châu lục nhận cùng chế độ gió mùa; D. Trải rộng nhiều vĩ độ, nội địa xa biển và địa hình cao phức tạp.

Đáp án:

1. Hi-ma-lay – Hệ núi cao phía nam trung tâm; Tây Tạng – Sơn nguyên cao; Khí hậu gió mùa – Rõ ở đông, nam và đông nam; Nội địa sâu – Dễ có tính lục địa, khô hạn.
2. Đáp án B.
3. Đáp án B, D (Khí hậu gió mùa — Rõ ở đông, nam và đông nam; Nội địa sâu — Dễ có tính lục địa, khô hạn).
4. a) Đ; b) S, sửa thành 'Tây Tạng: Sơn nguyên cao'; c) S, sửa thành 'Khí hậu gió mùa: Rõ ở đông, nam và đông nam'; d) Đ. Chấm theo số ý đúng: 4 ý đúng đạt tối đa.
5. Đáp án D: phạm vi và địa hình cùng ảnh hưởng đến nhiệt, ẩm và hoàn lưu.

Phân biệt được dữ kiện với suy luận trong tình huống mới và trình bày kết luận có căn cứ; liên hệ trách nhiệm bảo vệ rừng, băng tuyết ở thượng nguồn.

HS làm việc theo nhóm đôi với Phiếu học tập số 2. Tình huống: Hai điểm giả định: A ven biển đón gió mùa ẩm, B nằm sâu sau dãy núi cao, cùng vĩ độ. Giải thích khả năng khác nhau lượng mưa. Nhiệm vụ mở rộng: vì sao bảo vệ rừng, băng tuyết ở thượng nguồn liên quan đến cư dân đồng bằng?

Gợi ý kết quả HS trình bày trên Phiếu học tập số 2:

• Dữ kiện: A ven biển đón gió mùa ẩm; B nằm sâu sau dãy núi cao, cùng vĩ độ.
• Suy luận: A gần nguồn ẩm và đón gió nên thường thuận mưa; B xa biển và khuất núi có thể ít mưa.
• Kết luận có căn cứ: cần dữ liệu theo mùa để xác định thực tế; không chỉ dùng vĩ độ để kết luận.
• Thượng nguồn: nguồn nước và vật liệu theo sông nối núi với hạ lưu; biến đổi thượng nguồn có thể làm đổi dòng chảy, bùn cát, lũ và mùa kiệt; phạm vi lưu vực vượt ranh giới địa phương.