Giáo án Bài 6. Đặc điểm dân cư, xã hội châu Á

Huy động hiểu biết ban đầu, nhận ra cần phân biệt tổng số dân với mật độ dân cư và xác định nhiệm vụ học tập của bài.

GV đưa tình huống giả định trên bảng phụ: Vùng A có 3 triệu người, diện tích 10 000 km²; Vùng B có 2 triệu người, diện tích 2 000 km²; cùng mốc thống kê 2022. HS trả lời hai câu hỏi: (1) Vùng nào đông dân hơn về số người? (2) Vùng nào dân cư dày hơn trên mỗi ki-lô-mét vuông? Từ đó HS nêu câu hỏi cần tìm lời giải trong bài.

• Vùng A đông dân hơn về số người (3 triệu so với 2 triệu).
• Vùng B dày dân hơn về mật độ, vì cần tính: A có $\dfrac{3\ 000\ 000}{10\ 000} = 300$ người/$\mathrm{km^2}$; B có $\dfrac{2\ 000\ 000}{2\ 000} = 1\ 000$ người/$\mathrm{km^2}$.
• Nhiệm vụ bài học: tìm hiểu vì sao phân bố dân cư châu Á không đều và cần dùng mật độ để so sánh.

Nêu được khu vực châu Á tập trung đông dân và khu vực thưa dân; giải thích được vì sao không dùng một mật độ trung bình để mô tả mọi điểm.

HS làm việc theo cặp: đọc mục Kiến thức và mối liên hệ trong SGK, xác định trên bản đồ các khu vực Nam Á, Đông Á, đồng bằng Đông Nam Á và các vùng hoang mạc, núi cao, vùng lạnh; hoàn thành Phiếu học tập số 1.
Câu hỏi GV đặt ra: (1) Khu vực nào của châu Á đông dân? (2) Khu vực nào thưa dân? (3) Vì sao mật độ trung bình của cả châu Á không mô tả đúng từng điểm?

Phiếu học tập số 1 hoàn thành, gồm:

• Đông dân: Nam Á, Đông Á, nhiều đồng bằng Đông Nam Á.
• Thưa dân: hoang mạc, núi cao, vùng lạnh.
• Kết luận: mật độ trung bình chỉ là một con số chung, có thể che lấp sự chênh lệch lớn giữa nơi rất đông và nơi rất thưa; khi mô tả cần chia theo từng khu vực.

Nêu được các tôn giáo lớn ra đời ở châu Á và nơi ra đời của từng tôn giáo; giải thích được tính đa dạng ngôn ngữ, văn hóa và sự phát triển của đô thị do di cư và đô thị hóa.

Các nhóm 4 HS làm khăn trải bàn: ô giữa ghi chủ đề 'Đặc điểm xã hội châu Á'; 4 ô xung quanh gồm (1) Tôn giáo ra đời ở Nam Á: Phật giáo, Hin-đu giáo; (2) Tôn giáo ra đời ở Tây Nam Á: Ki-tô giáo, Hồi giáo; (3) Đa dạng ngôn ngữ và văn hóa; (4) Đô thị hóa và di cư. Mỗi thành viên ghi ý kiến cá nhân vào ô của mình, sau đó cả nhóm thống nhất nội dung đưa vào ô giữa.
Câu hỏi GV đặt ra: (1) Phật giáo và Hin-đu giáo ra đời ở đâu? Ki-tô giáo và Hồi giáo ra đời ở đâu? (2) Vì sao cùng một tôn giáo nhưng các cộng đồng có thể khác nhau về ngôn ngữ và lối sống? (3) Đô thị hóa là gì và vì sao đô thị lớn phát triển cùng di cư?

Khăn trải bàn hoàn chỉnh, gồm:

• Phật giáo và Hin-đu giáo: ra đời ở Nam Á.
• Ki-tô giáo và Hồi giáo: ra đời ở Tây Nam Á; không đồng nhất nơi ra đời với nơi tín đồ sống hiện nay.
• Đa dạng ngôn ngữ, văn hóa: châu Á có nhiều ngôn ngữ, phong tục; tôn giáo lan qua nhiều vùng và gắn với lịch sử, cách thực hành khác nhau.
• Đô thị hóa: quá trình tập trung dân cư và làm biến đổi lối sống; đô thị lớn phát triển cùng với di cư.
• Kết luận: không gán nghề hay tính cách cho con người chỉ dựa vào tôn giáo hoặc nơi sinh.

Củng cố các liên hệ về phân bố dân cư, tôn giáo và đô thị hóa; rèn kĩ năng kiểm tra từng liên hệ, không nhầm lẫn mũi tên với quan hệ nguyên nhân.

HS làm Phiếu học tập số 2 theo nhóm đôi, trình bày đáp án trên bảng con. Bài tập gồm: câu 1 (ghép đối tượng với mô tả), câu 2 (chọn một đáp án), câu 3 (chọn hai cặp đúng), câu 4 (kiểm tra bốn liên hệ đúng/sai và sửa), câu 8 (xác định khu vực nguồn gốc Ki-tô giáo và Hồi giáo). GV có thể chiếu bài tương tác trên NeoEdu để HS kiểm tra nhanh.

Đáp án:

• Câu 1: Đồng bằng sông lớn – Thường thuận tập trung dân; Núi cao, hoang mạc – Thường thưa dân; Phật giáo và Hin-đu giáo – Ra đời ở Nam Á; Đô thị hóa – Biến đổi tập trung dân cư và lối sống.
• Câu 2: Đáp án B (Thường thuận tập trung dân).
• Câu 3: Đáp án B và D (Phật giáo và Hin-đu giáo — Ra đời ở Nam Á; Đô thị hóa — Biến đổi tập trung dân cư và lối sống).
• Câu 4: a) Đ; b) S, sửa thành 'Núi cao, hoang mạc: Thường thưa dân'; c) S, sửa thành 'Phật giáo và Hin-đu giáo: Ra đời ở Nam Á'; d) Đ. Chấm theo thang 0/0,1/0,25/0,5/1 ứng với 0/1/2/3/4 ý đúng.
• Câu 8: Đáp án C (Tây Nam Á).

Vận dụng được cách phân biệt dữ kiện với suy luận; trình bày kết luận có căn cứ và tôn trọng khác biệt khi phân tích dân cư, tôn giáo.

GV đưa hai tình huống để HS đọc và trả lời:
(1) Một đô thị có số dân tăng nhanh. Muốn đánh giá sức ép dân số, cần thêm những dữ liệu nào?
(2) Cùng theo một tôn giáo nhưng các cộng đồng có thể khác nhau về ngôn ngữ và lối sống. Vì sao?
HS xác định đâu là dữ kiện (số liệu, thông tin đã quan sát) và đâu là suy luận, sau đó nêu kết luận có căn cứ.

• Tình huống 1: Cần thêm dữ liệu về nhà ở, nước, giao thông, việc làm, dịch vụ và tốc độ tăng dân theo năm. Số dân lớn chưa tự chứng minh mọi dịch vụ quá tải hoặc mọi người nghèo.
• Tình huống 2: Tôn giáo lan qua nhiều vùng và gắn với lịch sử, cách thực hành khác nhau; ngôn ngữ, sinh kế, phong tục còn do môi trường và xã hội quyết định. Không lấy một thuộc tính để thay thế toàn bộ bản sắc của cộng đồng.
• Kết luận chung: phân tích phải dựa trên dữ kiện, nêu rõ phần suy luận và tôn trọng sự khác biệt.