Giáo án Bài 15. Đặc điểm dân cư, xã hội, phương thức khai thác tự nhiên bền vững ở Bắc Mỹ

Tạo tình huống gợi mở để HS nhớ lại hiểu biết về Bắc Mỹ và nêu vấn đề: vì sao dân cư Bắc Mỹ đa dạng và việc khai thác tài nguyên cần bền vững.

GV đưa câu hỏi mở: “Khi nhắc đến người dân Bắc Mỹ, em nghĩ đến những nhóm người nào? Vì sao họ có nguồn gốc khác nhau?” và “Nếu khai thác nước, rừng, đất quá mức thì điều gì có thể xảy ra?”. HS trả lời nhanh, GV ghi tóm tắt lên bảng.

Danh sách ý kiến ban đầu của HS trên bảng, ví dụ: cư dân bản địa, người nhập cư từ châu Âu, châu Phi, châu Á, châu Mỹ Latinh; khai thác quá mức làm cạn kiệt nguồn nước và rừng. GV dẫn vào bài: dân cư Bắc Mỹ có nguồn gốc lịch sử đa dạng và cách khai thác tài nguyên cần cân nhắc lâu dài.

HS nêu được các nhóm dân cư chính ở Bắc Mỹ, giải thích nguyên nhân đa dạng dân cư và mối quan hệ giữa phân bố dân cư, đô thị hóa với điều kiện tự nhiên, công nghiệp, dịch vụ và di cư.

HS làm việc theo nhóm 4 người, đọc mục Kiến thức và mối liên hệ trong sách giáo khoa và hoàn thành Phiếu học tập số 1.
Câu hỏi GV đặt ra: (1) Dân cư Bắc Mỹ gồm những nhóm nào? (2) Vì sao cần nhắc đến những người bị cưỡng bức đưa đến trong lịch sử buôn nô lệ? (3) Dân cư tập trung đông ở đâu và điều kiện nào ảnh hưởng đến phân bố đó? (4) Vì sao nói đô thị hóa gắn với công nghiệp, dịch vụ và di cư?
Nhóm hoàn thành Phiếu học tập số 1.

Phiếu học tập số 1 đã hoàn thành với các ý chính:

• Cư dân bản địa: cộng đồng sống trên lãnh thổ từ trước các làn sóng thuộc địa.
• Hậu duệ di cư từ nhiều châu lục: tạo sự đa dạng về nguồn gốc dân cư.
• Người bị cưỡng bức đưa đến trong lịch sử buôn nô lệ: nhóm có hoàn cảnh nhập cư khác biệt, không phải tự nguyện.
• Phân bố và đô thị hóa: gắn điều kiện tự nhiên, phát triển công nghiệp, dịch vụ và di cư.
  Kết luận của HS: Dân cư Bắc Mỹ đa dạng vì nguồn gốc lịch sử khác nhau; không thể nói việc nhập cư diễn ra với cơ hội ngang nhau cho mọi người.

HS nêu được các nội dung khai thác tự nhiên bền vững và giải thích được vì sao cần so sánh hiệu quả bằng chỉ tiêu trên đơn vị sản phẩm kết hợp với tổng lượng tiêu thụ.

HS làm việc theo cặp, đọc mục Giải thích, phương pháp và giới hạn trong sách giáo khoa, hoàn thành Phiếu học tập số 2 (phần A).
Câu hỏi GV đặt ra: (1) Kể tên các nội dung khai thác tự nhiên bền vững ở Bắc Mỹ. (2) Vì sao công nghệ giúp hiệu quả nhưng tổng tiêu dùng lớn vẫn có thể gây sức ép? (3) Vì sao không nên chỉ đo một mặt khi so sánh?

Phiếu học tập số 2 (phần A) đã hoàn thành với các ý chính:

• Khai thác bền vững gồm: nông nghiệp chính xác, tiết kiệm nước, quản lí rừng, quản lí khoáng sản, bảo vệ đa dạng sinh học.
• Công nghệ giảm lượng đầu vào trên mỗi sản phẩm, nhưng nếu tổng lượng tiêu thụ tăng thì vẫn gây sức ép lên tài nguyên.
• So sánh cần kết hợp chỉ tiêu trên đơn vị sản phẩm (ví dụ m³ nước/tấn) và tổng lượng (ví dụ tổng m³ nước đã lấy); chỉ đo một mặt sẽ dẫn đến kết luận thiếu căn cứ.

HS củng cố khái niệm về cư dân bản địa, di cư, đô thị hóa, nông nghiệp chính xác và chỉ tiêu đánh giá hiệu quả sử dụng nước.

HS làm bài tập 1 đến 4 và bài tập 8 trong sách giáo khoa (đề bài như sau):

• Bài 1: Ghép mỗi đối tượng với mô tả phù hợp: Cư dân bản địa, Di cư, Đô thị hóa, Nông nghiệp chính xác.
• Bài 2: Mô tả nào phù hợp với “Cư dân bản địa”? A. Góp phần tạo sự đa dạng dân cư; B. Cộng đồng sống trước các làn sóng thuộc địa; C. Gắn phát triển công nghiệp và dịch vụ; D. Dùng dữ liệu để quản lí đầu vào.
• Bài 3: Chọn đúng hai cặp liên hệ phù hợp: A. Cư dân bản địa — Góp phần tạo sự đa dạng dân cư; B. Đô thị hóa — Gắn phát triển công nghiệp và dịch vụ; C. Di cư — Cộng đồng sống trước các làn sóng thuộc địa; D. Nông nghiệp chính xác — Dùng dữ liệu để quản lí đầu vào.
• Bài 4: Kiểm tra từng liên hệ (Đúng/Sai): a) Cư dân bản địa: Cộng đồng sống trước các làn sóng thuộc địa; b) Di cư: Gắn phát triển công nghiệp và dịch vụ; c) Đô thị hóa: Góp phần tạo sự đa dạng dân cư; d) Nông nghiệp chính xác: Dùng dữ liệu để quản lí đầu vào.
• Bài 8: Chỉ tiêu nào trực tiếp phản ánh hiệu quả sử dụng nước theo sản lượng? A. Héc-ta đất, không xét nước và sản phẩm; B. m³ nước/tấn sản phẩm; C. m³ nước của cả trang trại, không xét sản lượng; D. Tổng số tấn, không xét nước đã dùng.
  HS làm bài cá nhân trong 5 phút, sau đó đối chiếu với học liệu NeoEdu.

Đáp án đúng:

• Bài 1: Cư dân bản địa – Cộng đồng sống trước các làn sóng thuộc địa; Di cư – Góp phần tạo sự đa dạng dân cư; Đô thị hóa – Gắn phát triển công nghiệp và dịch vụ; Nông nghiệp chính xác – Dùng dữ liệu để quản lí đầu vào.
• Bài 2: Đáp án B.
• Bài 3: Đáp án B và D (Đô thị hóa — Gắn phát triển công nghiệp và dịch vụ; Nông nghiệp chính xác — Dùng dữ liệu để quản lí đầu vào).
• Bài 4: a) Đúng; b) Sai, sửa thành Di cư: Góp phần tạo sự đa dạng dân cư; c) Sai, sửa thành Đô thị hóa: Gắn phát triển công nghiệp và dịch vụ; d) Đúng. Thang chấm: 4 ý đúng 4 điểm, 3 ý đúng 3 điểm, 2 ý đúng 2 điểm, 1 ý đúng 1 điểm, 0 ý đúng 0 điểm.
• Bài 8: Đáp án B (m³ nước/tấn sản phẩm), vì chia lượng đầu vào cho đầu ra cùng phạm vi.

HS vận dụng cách tính suất tiêu hao nước và phân biệt dữ kiện với suy luận để trình bày kết luận có căn cứ về một trang trại giả định.

GV nêu tình huống giả định: “Trang trại A dùng 1000 m³ nước cho 10 tấn sản phẩm (trước). Sau khi áp dụng tưới tiết kiệm, trang trại dùng 1200 m³ nước cho 15 tấn sản phẩm (sau).”
HS hoàn thành Phiếu học tập số 2 (phần B) với các yêu cầu: (1) Tính suất tiêu hao nước trước và sau. (2) Tính tỉ lệ giảm của suất tiêu hao. (3) Tính mức thay đổi của tổng lượng nước lấy. (4) Nêu kết luận và giải thích vì sao không thể chỉ nói giảm sức ép lưu vực. Câu hỏi thêm: “Đây là dữ kiện hay suy luận? Hãy tách hai loại ra.”
Bài tập về nhà: Trả lời câu hỏi “Vì sao công nhận đa dạng dân cư cần nhắc cả cưỡng bức và bất bình đẳng lịch sử?” và “Nêu một nguyên tắc quản lí rừng bền vững”.

Đáp án phần B của Phiếu học tập số 2:

• Trước: $\dfrac{1000}{10}=100\text{ m}^3$/tấn; sau: $\dfrac{1200}{15}=80\text{ m}^3$/tấn.
• Tỉ lệ giảm suất tiêu hao: $\dfrac{(100-80)}{100}\times 100\% = 20\%$.
• Tổng nước lấy tăng: $1200-1000=200\text{ m}^3$, tương ứng $\dfrac{200}{1000}\times 100\% = 20\%$.
• Dữ kiện: số liệu 1000 m³, 10 tấn, 1200 m³, 15 tấn. Suy luận: trang trại đã tiết kiệm nước, hoặc đã giảm sức ép lên lưu vực.
• Kết luận có căn cứ: suất tiêu hao nước giảm 20% nhưng tổng lượng nước lấy tăng 20%, nên chưa đủ căn cứ để kết luận giảm sức ép lên lưu vực nếu chưa xét tổng nguồn nước và tác động. Không gọi đây là tăng 20% hiệu suất sản lượng/nước.
  Đáp án bài về nhà (gợi ý): Các nhóm đến trong hoàn cảnh khác nhau; thuộc địa hóa và buôn nô lệ gây mất đất, bạo lực và bất bình đẳng lâu dài. Nguyên tắc quản lí rừng bền vững: khai thác trong khả năng phục hồi, giữ sinh cảnh, phòng cháy và tôn trọng cộng đồng địa phương.