Giáo án Bài 14. Đặc điểm tự nhiên Bắc Mỹ

Huy động hiểu biết ban đầu của HS về địa hình Bắc Mỹ và xác định vấn đề bài học: địa hình và khí hậu Bắc Mỹ phân hóa thế nào từ tây sang đông.

HS quan sát sơ đồ địa hình Bắc Mỹ (không theo tỉ lệ) và trả lời câu hỏi: “Nếu đi từ bờ Thái Bình Dương sang bờ Đại Tây Dương, em đoán bạn sẽ lần lượt gặp những dạng địa hình nào? Theo em, địa hình đó có thể ảnh hưởng gì tới khí hậu và sông ngòi?”

HS dự đoán được: phía tây là vùng núi, ở giữa là đồng bằng rộng, phía đông lại là vùng núi; núi có thể chắn gió và làm mưa khác nhau giữa hai sườn. Từ đó HS nêu được vấn đề cần tìm hiểu: vì sao địa hình và khí hậu Bắc Mỹ phân hóa theo chiều đông–tây.

Nêu được vị trí, đặc điểm của ba miền địa hình lớn và vai trò của hệ Hồ Lớn, hệ sông Mi-xi-xi-pi đối với nguồn nước và giao thông.

Kĩ thuật khăn trải bàn: mỗi nhóm 4 HS. Mỗi HS nhận một ô trên khăn trải bàn tương ứng một đối tượng (Coóc-đi-e; Đồng bằng trung tâm; A-pa-lat; Hồ Lớn và Mi-xi-xi-pi). HS đọc mục Kiến thức trong SGK và lược đồ, ghi ý kiến cá nhân vào ô của mình, sau đó thảo luận thống nhất và hoàn thành Phiếu học tập số 1.

Nội dung HS hoàn thành trên khăn trải bàn và Phiếu học tập số 1:

• Coóc-đi-e: miền núi phía tây, núi trẻ cao, chạy chủ yếu theo hướng bắc–nam.
• Đồng bằng trung tâm: nằm giữa hai hệ núi Coóc-đi-e và A-pa-lat, là vùng đồng bằng rộng.
• A-pa-lat: miền núi già phía đông, thấp hơn Coóc-đi-e.
• Hệ Hồ Lớn và hệ sông Mi-xi-xi-pi: là nguồn nước quan trọng và tuyến giao thông quan trọng.
  Kết luận HS rút ra: Ba miền địa hình được sắp xếp từ tây sang đông là Coóc-đi-e, đồng bằng trung tâm, A-pa-lat; núi chạy chủ yếu bắc–nam làm phân hóa khí hậu theo chiều đông–tây.

Giải thích được khí hậu Bắc Mỹ thay đổi theo vĩ độ, độ cao, khoảng cách tới biển; phân biệt được dữ kiện với suy luận khi đọc một nhận định về khí hậu.

GV nêu vấn đề: “Các điểm cùng vĩ độ có luôn có cùng lượng mưa không?” HS làm việc theo cặp, hoàn thành Phiếu học tập số 2: xếp từng nhận định vào cột “Dữ kiện” hoặc “Suy luận”, rồi giải thích vì sao.

Phiếu học tập số 2 hoàn thành:

• a) Khí hậu thay đổi theo vĩ độ, từ lạnh phía bắc đến ấm phía nam: Dữ kiện (mô tả quy luật đã nêu trong bài).
• b) Đồng bằng mở theo hướng bắc–nam có thể đón khối khí khác biệt, gây thời tiết biến động: Suy luận có căn cứ (dùng “có thể”, dựa trên địa hình mở).
• c) Hai điểm cùng vĩ độ thì chắc chắn có lượng mưa giống nhau: Suy luận sai, không chấp nhận (bài nêu rõ không suy như vậy).
• d) Núi cao có thể làm sườn đón gió mưa nhiều, sườn khuất gió ít mưa: Suy luận có điều kiện (phụ thuộc hướng gió và dòng biển).
  Kết luận: Khí hậu Bắc Mỹ phân hóa theo vĩ độ, độ cao và khoảng cách tới biển; vĩ độ không đủ giải thích mọi khác biệt, vì địa hình và hướng gió cũng quan trọng.

Củng cố tên và đặc điểm các miền địa hình, hệ thống sông hồ của Bắc Mỹ; rèn kĩ năng kiểm tra từng liên hệ đúng hay sai.

HS làm các bài tập sau:

1. Ghép mỗi đối tượng với mô tả phù hợp (Coóc-đi-e, Đồng bằng trung tâm, A-pa-lat, Mi-xi-xi-pi).
2. Mô tả nào phù hợp với “Coóc-đi-e”? A. Nằm giữa hai hệ núi; B. Miền núi phía tây; C. Miền núi già phía đông; D. Hệ thống sông lớn.
3. Chọn đúng hai cặp liên hệ: A. Coóc-đi-e — Nằm giữa hai hệ núi; B. A-pa-lat — Miền núi già phía đông; C. Đồng bằng trung tâm — Miền núi phía tây; D. Mi-xi-xi-pi — Hệ thống sông lớn.
4. Kiểm tra từng liên hệ (Đ/S): a) Coóc-đi-e: Miền núi phía tây; b) Đồng bằng trung tâm: Miền núi già phía đông; c) A-pa-lat: Nằm giữa hai hệ núi; d) Mi-xi-xi-pi: Hệ thống sông lớn.
5. Hệ núi nào ở phía đông Bắc Mỹ? A. An-đét; B. Hi-ma-lay; C. A-pa-lat; D. Coóc-đi-e.
   Có thể dùng học liệu NeoEdu để kiểm tra nhanh các câu 1–4 nếu thời gian cho phép.

Đáp án:

• Câu 1: Coóc-đi-e – Miền núi phía tây; Đồng bằng trung tâm – Nằm giữa hai hệ núi; A-pa-lat – Miền núi già phía đông; Mi-xi-xi-pi – Hệ thống sông lớn.
• Câu 2: B (Coóc-đi-e là miền núi phía tây).
• Câu 3: B và D (A-pa-lat — Miền núi già phía đông; Mi-xi-xi-pi — Hệ thống sông lớn).
• Câu 4: a) Đ; b) S, sửa thành “Đồng bằng trung tâm: Nằm giữa hai hệ núi”; c) S, sửa thành “A-pa-lat: Miền núi già phía đông”; d) Đ. Chấm theo số ý đúng: 4 ý đúng đạt 1 điểm, 3 ý đúng đạt 0,75 điểm, 2 ý đúng đạt 0,5 điểm, 1 ý đúng đạt 0,25 điểm, 0 ý đúng đạt 0 điểm.
• Câu 5: C (A-pa-lat ở đông; Coóc-đi-e ở tây; An-đét thuộc Nam Mỹ).

Vận dụng kiến thức để gọi tên các miền địa hình trên một tuyến giả định và nêu tác động của núi cao tới mưa, có căn cứ rõ ràng.

GV đọc tình huống: “Tuyến từ tây sang đông giả định đi qua núi trẻ cao, đồng bằng rộng rồi núi già thấp hơn.” HS (làm cặp đôi, 4 phút) trả lời hai câu hỏi: (1) Gọi tên ba miền tương ứng; (2) Nêu một tác động núi cao có thể có tới mưa, và nêu điều kiện cần xét để kết luận. Tham khảo sơ đồ địa hình Bắc Mỹ trên bảng.

(1) Lần lượt là Coóc-đi-e, đồng bằng trung tâm, A-pa-lat.
(2) Núi cao có thể làm sườn đón gió ẩm mưa nhiều, sườn khuất gió ít mưa. Tuy nhiên đây là suy luận có điều kiện: phải xét hướng gió cụ thể; không được khẳng định chắc chắn khi chưa có số liệu.
Kết luận HS trình bày theo mẫu: dữ kiện (tuyến gồm ba miền) → suy luận (núi cao tạo sườn đón gió và sườn khuất gió) → kết luận có căn cứ (mưa khác nhau giữa hai sườn tùy hướng gió).