Giáo án Bài 16. Đặc điểm tự nhiên Trung và Nam Mỹ

Huy động hiểu biết ban đầu và xác định vấn đề cần giải quyết của bài học: vì sao cùng châu Mỹ nhưng thiên nhiên các vùng khác nhau rõ rệt.

GV treo lược đồ tự nhiên châu Mỹ và đặt câu hỏi: 'Vì sao phía tây Nam Mỹ có núi cao, phía đông có sơn nguyên, còn có nơi ven biển lại rất khô?' HS quan sát lược đồ, dự đoán nguyên nhân và ghi vào vở nháp. Cả lớp thống nhất 3 câu hỏi cần trả lời trong bài.

Danh sách 3 câu hỏi chung của lớp, ví dụ: (1) Trung Mỹ và Nam Mỹ có những bộ phận địa hình nào? (2) Vì sao thiên nhiên phân hóa từ tây sang đông? (3) Vì sao ven biển vẫn có thể khô? Kèm theo là một vài dự đoán ban đầu của HS, ví dụ: 'Có lẽ do núi cao chắn gió' hoặc 'Có lẽ do dòng biển'.

Nêu được các bộ phận địa hình chính của Trung Mỹ và Nam Mỹ; giải thích được sự phân hóa thiên nhiên từ tây sang đông theo hướng địa hình bắc–nam.

HS làm việc nhóm theo kĩ thuật khăn trải bàn với Phiếu học tập số 1. Nhiệm vụ: đọc mục kiến thức, điền bảng gồm 4 đối tượng (An-đét, A-ma-dôn, Bra-xin, A-ta-ca-ma) với cột 'Vị trí' và 'Đặc điểm'; sau đó sắp xếp thứ tự các bộ phận từ tây sang đông.
Câu hỏi GV đặt ra: (1) Trung Mỹ gồm những bộ phận nào? (2) Hệ núi nào nằm ở phía tây Nam Mỹ? (3) Đồng bằng nào gắn với lưu vực lớn trong vùng nhiệt đới? (4) Vì sao thiên nhiên Nam Mỹ phân hóa từ tây sang đông?

Phiếu học tập số 1 hoàn thiện, trong đó:

• An-đét: hệ núi phía tây Nam Mỹ.
• A-ma-dôn: đồng bằng và lưu vực lớn trong vùng nhiệt đới.
• Bra-xin: sơn nguyên phía đông.
• A-ta-ca-ma: hoang mạc rất khô ven tây.
  Sơ đồ tây–đông: An-đét → các đồng bằng rộng ở giữa → sơn nguyên Bra-xin và Guy-a-na ở phía đông.
  Kết luận HS rút ra: địa hình chạy theo hướng bắc–nam, nên thiên nhiên phân hóa từ tây sang đông.

Giải thích được khí hậu Nam Mỹ thay đổi theo vĩ độ và độ cao; giải thích được vì sao ven tây có nơi rất khô dù gần đại dương; phân biệt được dữ kiện với suy luận.

HS làm việc theo cặp đôi với Phiếu học tập số 2. Nhiệm vụ: đọc mục giải thích, phân tích ví dụ hai điểm A và B cùng vĩ độ (A ven đông đón gió ẩm, B ven tây chịu dòng biển lạnh và núi chắn). Với mỗi nhận định trong phiếu, HS ghi 'Dữ kiện', 'Suy luận' hoặc 'Nhận định cần bác bỏ'.
Câu hỏi GV đặt ra: (1) Khí hậu Nam Mỹ thay đổi thế nào khi đi từ xích đạo về phía nam? (2) Khí hậu thay đổi thế nào theo đai cao An-đét? (3) Vì sao A-ta-ca-ma khô dù sát đại dương? (4) Vì sao gần biển không đủ để kết luận là mưa nhiều?

Phiếu học tập số 2 hoàn thiện với phân loại:

• Điểm A ven đông đón gió ẩm: Dữ kiện (đề bài cho).
• Điểm B ven tây chịu dòng biển lạnh và núi chắn: Dữ kiện (đề bài cho).
• 'B sát biển nên chắc chắn mưa nhiều': Nhận định cần bác bỏ, vì biển không luôn đưa nhiều hơi ẩm thành mưa.
• 'B có thể khô dù sát biển vì dòng lạnh, hoàn lưu và núi chắn': Suy luận có căn cứ.
• 'Muốn xác nhận cần chuỗi số đo tại mỗi vị trí': Nhận định về phương pháp.
  Kết luận HS ghi: khí hậu thay đổi theo vĩ độ và độ cao; gần biển không đủ để có mưa, cần xét dòng biển, hoàn lưu, địa hình.

Củng cố các khái niệm An-đét, A-ma-dôn, Bra-xin, A-ta-ca-ma; nhận biết liên hệ đúng, sai và không hiểu mũi tên là quan hệ nguyên nhân.

HS làm bài tập 1–4 trong phần bài tập của bài học, có thể làm trên trang bài tập tương tác NeoEdu hoặc trên giấy.
Bài 1: Ghép mỗi đối tượng với mô tả phù hợp.
Bài 2: Mô tả nào phù hợp với 'An-đét'? A. Đồng bằng và lưu vực lớn; B. Hệ núi phía tây Nam Mỹ; C. Sơn nguyên phía đông; D. Hoang mạc rất khô ven tây.
Bài 3: Chọn đúng hai cặp liên hệ phù hợp (A. An-đét — Đồng bằng và lưu vực lớn; B. Bra-xin — Sơn nguyên phía đông; C. A-ma-dôn — Hệ núi phía tây Nam Mỹ; D. A-ta-ca-ma — Hoang mạc rất khô ven tây).
Bài 4: Kiểm tra đúng (Đ) hoặc sai (S): a) An-đét: Hệ núi phía tây Nam Mỹ; b) A-ma-dôn: Sơn nguyên phía đông; c) Bra-xin: Đồng bằng và lưu vực lớn; d) A-ta-ca-ma: Hoang mạc rất khô ven tây.

Đáp án:

• Bài 1: An-đét – Hệ núi phía tây Nam Mỹ; A-ma-dôn – Đồng bằng và lưu vực lớn; Bra-xin – Sơn nguyên phía đông; A-ta-ca-ma – Hoang mạc rất khô ven tây.
• Bài 2: B.
• Bài 3: B và D (Bra-xin — Sơn nguyên phía đông; A-ta-ca-ma — Hoang mạc rất khô ven tây).
• Bài 4: a) Đ; b) S, sửa thành 'A-ma-dôn: Đồng bằng và lưu vực lớn'; c) S, sửa thành 'Bra-xin: Sơn nguyên phía đông'; d) Đ.

Vận dụng kiến thức để giải thích khí hậu khô ven tây, khí hậu thay đổi theo độ cao và mô hình tây–đông; trình bày kết luận có căn cứ.

HS làm việc theo cặp đôi, trả lời các câu 5–9 trong phần bài tập:
Câu 5 và 6: Hai điểm giả định cùng vĩ độ, A ven đông đón gió ẩm, B ven tây chịu dòng biển lạnh và núi chắn. Giải thích B có thể khô dù sát biển.
Câu 7: Vì sao cây trồng có thể đổi khi đi lên núi An-đét dù không đổi vĩ độ?
Câu 8: Từ tây sang đông Nam Mỹ, thứ tự khái quát nào đúng? A. An-đét → đồng bằng trung tâm → sơn nguyên phía đông; B. Sơn nguyên phía đông → đồng bằng trung tâm → An-đét; C. Đồng bằng trung tâm → An-đét → sơn nguyên phía đông; D. An-đét → sơn nguyên phía đông → đồng bằng trung tâm.
Câu 9: Vì sao không lấy khí hậu A-ma-dôn mô tả toàn Nam Mỹ?

Đáp án và gợi ý chấm:

• Câu 8: A.
• Câu 6 (giải thích B khô dù sát biển): Biển không luôn đưa nhiều hơi ẩm thành mưa; dòng lạnh, hoàn lưu ổn định và núi chắn làm B khó có mưa; A đón gió ẩm thuận mưa hơn; cần chuỗi số đo để xác nhận mỗi vị trí.
• Câu 7: Nhiệt độ thường giảm theo độ cao, mưa và đất cũng thay đổi; điều kiện sinh trưởng khác tạo nên các đai cao, không chỉ phụ thuộc vĩ độ.
• Câu 9: Nam Mỹ kéo dài theo vĩ độ, có núi cao, hoang mạc và vùng ôn đới; A-ma-dôn ẩm nhiệt đới chỉ là một không gian trong sự đa dạng đó.
  Thang chấm gợi ý: đúng trọng tâm (40%), lập luận có chi tiết (40%), trình bày rõ, không vượt chứng cứ (20%).

Vận dụng kiến thức và tư duy dữ kiện – suy luận để đánh giá một nhận định thực tế và đề xuất dữ liệu cần thu thập.

Nhóm 4 HS đọc nhận định: 'Ven biển Nam Mỹ lúc nào cũng mưa nhiều vì gần đại dương.' Nhóm viết báo cáo ngắn (5–7 câu) theo cấu trúc: Dữ kiện (điều đã biết từ bài), Suy luận (lập luận có căn cứ), Kết luận (đồng ý, không đồng ý hoặc chưa đủ căn cứ), Dữ liệu cần thêm (ví dụ chuỗi số đo lượng mưa, hướng gió, dòng biển tại từng vị trí).
Giao về nhà: chọn một vị trí ven biển trên lược đồ, viết 1 dữ kiện và 1 suy luận về khí hậu của vị trí đó.

Báo cáo ngắn của nhóm theo đúng cấu trúc bốn phần. Ví dụ kết luận: 'Nhận định chưa đúng hoàn toàn. Gần biển không đủ để kết luận mưa nhiều; cần xét dòng biển, hoàn lưu, núi chắn và chuỗi số đo lượng mưa tại từng vị trí.'