Giáo án Bài 10. Đặc điểm dân cư, xã hội châu Phi

HS nhận ra đặc điểm dân cư châu Phi cần được xem xét theo năm và phạm vi cụ thể, từ đó xác định nhiệm vụ học tập của bài.

GV đưa ra câu: “Châu Phi có dân số trẻ và tăng nhanh.” HS suy nghĩ 1 phút và trả lời câu hỏi: (1) Em hiểu “dân số trẻ” là gì? (2) Khi nghe con số về tốc độ tăng dân số, em cần biết thêm thông tin nào? (3) Câu nhận định này đúng cho cả lục địa hay cho một số nước? Từ đó HS nêu vấn đề bài học: Đặc điểm dân cư, xã hội châu Phi có những nét chung nào và khác biệt ra sao giữa các nước?

HS nêu được: “Dân số trẻ” là tỉ trọng trẻ em tương đối cao; cần biết năm và phạm vi (nước, vùng, giai đoạn) mới đánh giá đúng; nhận định trên không áp dụng đồng đều cho mọi nước. Vấn đề bài học được ghi lên bảng: “Đặc điểm dân cư và xã hội châu Phi: điểm chung và khác biệt.”

HS nêu được đặc điểm cơ cấu dân số trẻ, tốc độ tăng dân số cao ở nhiều nước và sự khác biệt giữa các nước, vùng; phân biệt được dữ kiện với suy luận.

HS làm việc theo cặp với Phiếu học tập số 1. Đọc mục Kiến thức về đặc điểm dân cư trong SGK và trả lời: (1) Cơ cấu trẻ là gì? (2) Tốc độ tăng dân số ở châu Phi được nêu theo giai đoạn nào? (3) Vì sao không thể gán một mức tăng cho toàn lục địa mãi mãi? Điền phiếu theo bốn cột: Ý; Dữ kiện (đã có trong SGK, ghi năm và phạm vi); Suy luận; Cần kiểm tra thêm.

Kết luận HS rút ra: Châu Phi có dân số trẻ, tỉ trọng trẻ em tương đối cao; tốc độ tăng dân số cao ở nhiều nước theo từng giai đoạn thống kê; khác biệt giữa các nước và vùng rất lớn. Mọi số liệu phải ghi năm và phạm vi; không thể gán một mức tăng cho toàn lục địa mãi mãi. Phiếu học tập số 1 hoàn thành với ít nhất 2 dữ kiện và 1 suy luận có căn cứ.

HS khai thác lược đồ phân bố dân cư, nêu được vùng dân cư tập trung và thưa, giải thích được nguyên nhân dựa trên điều kiện tự nhiên và sinh kế.

HS làm việc theo nhóm 4 với Phiếu học tập số 2. Quan sát lược đồ phân bố dân cư châu Phi trong SGK, xác định: (1) Các khu vực dân cư tập trung (thung lũng sông, ven biển, cao nguyên thuận lợi). (2) Khu vực dân cư thưa (hoang mạc). (3) Giải thích vì sao có sự khác nhau đó. Ghi kết quả vào bảng gồm ba cột: Khu vực; Đặc điểm nhận biết trên lược đồ; Nguyên nhân dự kiến.

Bảng kết quả mẫu: Thung lũng sông – dân cư tập trung đông, đất đai và nguồn nước thuận lợi cho canh tác và sinh sống; Ven biển – dân cư tập trung, thuận lợi cho giao thông và trao đổi; Cao nguyên thuận lợi – dân cư khá đông, khí hậu và đất đai phù hợp; Hoang mạc – dân cư thưa, thường ở hoang mạc do khí hậu khô hạn và thiếu nước. HS kết luận: Dân cư phân bố không đều, tập trung ở nơi thuận lợi và thưa ở hoang mạc.

HS nêu được các yếu tố ảnh hưởng đến phát triển xã hội châu Phi và các mặt cần nghiên cứu thêm; nhận ra không nên định nghĩa cả châu Phi chỉ bằng khó khăn.

HS làm việc theo kĩ thuật khăn trải bàn. Mỗi nhóm chia khăn thành 5 ô: (1) Di sản thuộc địa; (2) Xung đột ở một số nơi; (3) Dịch bệnh và thiếu dịch vụ; (4) Văn hóa đa dạng, di sản cổ; (5) Nỗ lực giáo dục, y tế, kinh tế. Mỗi thành viên ghi 1 ý vào ô tương ứng, sau đó cả nhóm thống nhất một câu kết luận về việc không định nghĩa toàn bộ châu Phi bằng khó khăn.

Khăn trải bàn gồm 5 ô có nội dung đúng: di sản thuộc địa là bối cảnh lịch sử ảnh hưởng đến phát triển; xung đột, dịch bệnh, thiếu dịch vụ có thể ảnh hưởng nhưng không phải toàn bộ bức tranh; văn hóa đa dạng và di sản cổ, nỗ lực giáo dục, y tế, kinh tế là các mặt cần nghiên cứu. Câu kết luận nhóm: “Châu Phi có cả khó khăn và thành tựu; cần nêu rõ nơi, thời gian và nguồn.”

HS củng cố khái niệm cơ cấu trẻ, dân cư thưa, dịch vụ giáo dục, di sản thuộc địa; phân biệt được liên hệ đúng và sai.

HS làm việc theo cặp, hoàn thành các bài tập sau trong phiếu hoặc vở: (1) Ghép mỗi đối tượng với mô tả phù hợp (Cơ cấu trẻ, Dân cư thưa, Dịch vụ giáo dục, Di sản thuộc địa). (2) Chọn mô tả phù hợp với “Cơ cấu trẻ”: A. Thường ở hoang mạc; B. Tỉ trọng trẻ em tương đối cao; C. Nhu cầu lớn khi trẻ em đông; D. Một bối cảnh lịch sử phát triển. (3) Chọn đúng hai cặp liên hệ phù hợp: A. Cơ cấu trẻ – Thường ở hoang mạc; B. Dịch vụ giáo dục – Nhu cầu lớn khi trẻ em đông; C. Dân cư thưa – Tỉ trọng trẻ em tương đối cao; D. Di sản thuộc địa – Một bối cảnh lịch sử phát triển. (4) Kiểm tra từng liên hệ đúng (Đ) hoặc sai (S): a) Cơ cấu trẻ: Tỉ trọng trẻ em tương đối cao; b) Dân cư thưa: Nhu cầu lớn khi trẻ em đông; c) Dịch vụ giáo dục: Thường ở hoang mạc; d) Di sản thuộc địa: Một bối cảnh lịch sử phát triển. (5) Thông tin nào cần để biết tăng dân số gây sức ép giáo dục thế nào? A. Chỉ số trường, không cần biết sức chứa; B. Chỉ tỉ lệ tăng, không cần biết quy mô ban đầu; C. Cơ cấu tuổi và khả năng cung cấp trường lớp; D. Chỉ tổng dân số, không cần biết độ tuổi. HS có thể kiểm tra lại đáp án trên trang bài học NeoEdu.

Đáp án: (1) Cơ cấu trẻ – Tỉ trọng trẻ em tương đối cao; Dân cư thưa – Thường ở hoang mạc; Dịch vụ giáo dục – Nhu cầu lớn khi trẻ em đông; Di sản thuộc địa – Một bối cảnh lịch sử phát triển. (2) Đáp án B. (3) Đáp án B và D; hai cặp còn lại sai vì Cơ cấu trẻ gắn với Tỉ trọng trẻ em tương đối cao, Dân cư thưa gắn với Thường ở hoang mạc. (4) a) Đ; b) S, sửa thành “Dân cư thưa: Thường ở hoang mạc”; c) S, sửa thành “Dịch vụ giáo dục: Nhu cầu lớn khi trẻ em đông”; d) Đ. (5) Đáp án C, vì sức ép phụ thuộc số trẻ theo tuổi và năng lực cung cấp dịch vụ, không chỉ tổng dân số.

HS vận dụng cách tính tỉ lệ và nêu giới hạn lập kế hoạch; viết được đoạn giới thiệu cân bằng về châu Phi, có địa điểm, thời gian và nguồn.

Tình huống: Vùng giả định có dân 10 triệu, trẻ em chiếm 40%; kế hoạch cần chỗ học cho toàn bộ trẻ trong nhóm, chưa phân tuổi học. (a) Tính số trẻ em và nêu giới hạn của kế hoạch trường học. (b) Viết 3 đến 4 câu giới thiệu châu Phi, kết hợp di sản, sự đa dạng sinh kế, thành tựu và thách thức, có ghi địa điểm, thời gian và nguồn; tránh nói cả lục địa chỉ có đói nghèo hoặc mọi nước có cùng vấn đề. Bài này có thể hoàn thành ở nhà.

(a) Số trẻ em là $10 \times 40\% = 4$ triệu trẻ em. Không thể coi tất cả cần cùng một cấp trường; cần biết nhóm tuổi, phân bố, nhu cầu đặc thù, số chỗ hiện có và năm dự kiến. (b) Đoạn văn mẫu đạt yêu cầu: nêu được ít nhất một thành tựu hoặc nét văn hóa đa dạng, một thách thức có nơi, thời gian và nguồn, và không khái quát toàn lục địa.