Giáo án Bài 11. Phương thức con người khai thác, sử dụng và bảo vệ thiên nhiên ở châu Phi

Huy động hiểu biết ban đầu của HS về mối quan hệ giữa điều kiện tự nhiên và cách con người khai thác thiên nhiên; xác định nhiệm vụ học tập của bài.

HS đọc lại mục tên các môi trường của châu Phi trong SGK (xích đạo, xa van, hoang mạc, ven Địa Trung Hải). GV nêu câu hỏi: “Cùng là người châu Phi làm nông nghiệp, vì sao cư dân ở rừng xích đạo, xa van và hoang mạc lại khai thác thiên nhiên khác nhau?” Nhiệm vụ: đoán trước cách khai thác ở mỗi môi trường và lí do.

Dự đoán của HS, ví dụ: rừng xích đạo mưa nhiều nên trồng cây và khai thác rừng; xa van có đồng cỏ nên chăn nuôi và trồng trọt; hoang mạc thiếu nước nên phải dựa vào ốc đảo. Từ đó, HS xác định nhiệm vụ: tìm hiểu phương thức khai thác, sử dụng và bảo vệ thiên nhiên ở từng môi trường và các giới hạn của nó.

HS nêu được phương thức khai thác, sử dụng và bảo vệ thiên nhiên ở môi trường xích đạo và xa van; giải thích được nguy cơ thoái hóa đất ở xa van.

HS hoạt động cặp đôi, đọc mục Kiến thức và mối liên hệ trong SGK và hoàn thành Phiếu học tập số 1 gồm các câu hỏi: (1) Ở môi trường xích đạo, cư dân làm gì và cần bảo vệ điều gì? (2) Ở xa van có thể phát triển những hoạt động nào? (3) Khai thác quá mức ở xa van gây hậu quả gì? (4) Vì sao cần bảo vệ sinh cảnh rừng xích đạo?

Kết quả phiếu học tập số 1: Xích đạo: cư dân trồng cây, khai thác rừng, cần bảo vệ sinh cảnh; giữ sinh cảnh và đất là cách bảo vệ rừng xích đạo. Xa van: thích hợp nhiều dạng trồng trọt, chăn nuôi; nếu khai thác quá mức sẽ làm thoái hóa đất. Kiến thức HS rút ra: điều kiện mưa nhiều hay mùa khô quyết định hoạt động khai thác và mức độ bền vững của việc sử dụng đất.

HS nêu được sinh kế ở hoang mạc (ốc đảo, chăn nuôi thích nghi, khai khoáng) và cây trồng ở ven Địa Trung Hải; giải thích được vì sao tăng sản lượng ngắn hạn có thể làm mất nguồn nước, đất không bền vững.

HS làm việc nhóm 4 theo kĩ thuật mảnh ghép hoặc khăn trải bàn với hai nhiệm vụ: (1) Ghi ở hoang mạc có những sinh kế nào và ốc đảo là gì. Ở ven Địa Trung Hải phát triển loại cây nào? (2) Liệt kê các giải pháp tùy theo giới hạn nước, đất, sinh vật (tưới tiết kiệm, luân canh, quản lí đồng cỏ, chống săn bắt trái phép, du lịch có kiểm soát) và giải thích vì sao tăng sản lượng ngắn hạn có thể gây hại lâu dài. Nhóm dùng Phiếu học tập số 1 để ghi kết quả.

Hoang mạc: sinh kế ốc đảo, chăn nuôi thích nghi và khai khoáng; ốc đảo là nơi có nước trong môi trường khô. Ven Địa Trung Hải: phát triển cây chịu mùa khô. Giải pháp: tưới tiết kiệm, luân canh, quản lí đồng cỏ, chống săn bắt trái phép, du lịch có kiểm soát, tùy theo giới hạn nước, đất, sinh vật. Giới hạn: tăng sản lượng ngắn hạn có thể làm mất nguồn nước và đất không bền vững; cần xét cả quyền và sinh kế cộng đồng, không chỉ hạn chế sử dụng mà bỏ hỗ trợ.

HS củng cố khái niệm, nhận biết đúng mối liên hệ giữa đối tượng và mô tả, không hiểu nhầm dấu mũi tên là quan hệ nguyên nhân.

HS làm bài tập 1 đến 4 và bài tập 8 trong SGK (hoặc trên học liệu NeoEdu). Cụ thể: (1) Ghép mỗi đối tượng với mô tả phù hợp. (2) Chọn mô tả đúng với ốc đảo: A. Hạn chế chăn thả quá mức; B. Nơi có nước trong môi trường khô; C. Giữ sinh cảnh và đất; D. Kết hợp sinh kế với bảo tồn. (3) Chọn đúng hai cặp liên hệ: A. Ốc đảo — Hạn chế chăn thả quá mức; B. Bảo vệ rừng xích đạo — Giữ sinh cảnh và đất; C. Quản lí đồng cỏ — Nơi có nước trong môi trường khô; D. Du lịch sinh thái có kiểm soát — Kết hợp sinh kế với bảo tồn. (4) Kiểm tra từng liên hệ: a) Ốc đảo: Nơi có nước trong môi trường khô; b) Quản lí đồng cỏ: Giữ sinh cảnh và đất; c) Bảo vệ rừng xích đạo: Hạn chế chăn thả quá mức; d) Du lịch sinh thái có kiểm soát: Kết hợp sinh kế với bảo tồn. (8) Biện pháp nào trực tiếp giảm săn bắt trái phép? A. Chỉ trồng thêm cây ngoài khu bảo tồn, không quản lí săn bắt; B. Kiểm soát săn bắt kết hợp bảo vệ sinh cảnh và hỗ trợ sinh kế; C. Chỉ tăng số biển báo, không có giám sát tại thực địa; D. Mở rộng đường vào khu lõi nhưng không kiểm soát tiếp cận.

Đáp án: (1) Ốc đảo – Nơi có nước trong môi trường khô; Quản lí đồng cỏ – Hạn chế chăn thả quá mức; Bảo vệ rừng xích đạo – Giữ sinh cảnh và đất; Du lịch sinh thái có kiểm soát – Kết hợp sinh kế với bảo tồn. (2) Đáp án B. (3) Đáp án B và D; hai cặp còn lại phải sửa: Ốc đảo gắn với Nơi có nước trong môi trường khô, Quản lí đồng cỏ gắn với Hạn chế chăn thả quá mức. (4) a) Đúng; b) Sai, sửa thành Quản lí đồng cỏ: Hạn chế chăn thả quá mức; c) Sai, sửa thành Bảo vệ rừng xích đạo: Giữ sinh cảnh và đất; d) Đúng. (8) Đáp án B: quản lí thực thi kết hợp sinh kế mới giúp bảo tồn, không chỉ gắn nhãn.

HS vận dụng kiến thức để tính toán và phân tích sức ép lên đồng cỏ, đề xuất giải pháp không chỉ là cấm hoàn toàn; phân biệt dữ kiện với suy luận.

HS làm việc cặp đôi với tình huống: “Đồng cỏ giả định phục hồi được lượng thức ăn tương đương 100 đàn quy đổi/năm; thực tế thả 150 đàn với quy mô như nhau.” Nhiệm vụ: (1) Chỉ ra sức ép lên đồng cỏ và phần vượt quá. (2) Nêu hai giải pháp không chỉ là cấm hoàn toàn. (3) Vì sao không nên áp số liệu giả định cho vùng thật? Ngoài ra, HS trả lời câu hỏi mở: Vì sao đưa nhiều nước tưới vào hoang mạc chưa chắc bền vững?

Đáp án gợi ý: (1) Nhu cầu vượt khả năng phục hồi 50 đàn quy đổi, có nguy cơ mất che phủ. (2) Có thể điều chỉnh số lượng đàn, luân chuyển bãi thả, dự trữ thức ăn và hỗ trợ sinh kế. (3) Cần đo sức tải thực tế, không lấy số giả định áp cho vùng thật. Câu hỏi mở: Có thể khai thác vượt bổ sung nước ngầm, tăng bốc hơi và mặn hóa nếu thoát nước kém; cần cân đối nguồn nước, công nghệ, loại cây và tác động lâu dài. Tiêu chí chấm: đúng trọng tâm (40%), có chi tiết và lập luận phù hợp (40%), trình bày rõ, không biến giả định thành quan sát thật (20%).

HS vận dụng kiến thức đã học để đề xuất giải pháp khai thác và bảo vệ thiên nhiên phù hợp với điều kiện cụ thể, có căn cứ và phân biệt được dữ kiện với suy luận.

Nhiệm vụ cá nhân (có thể hoàn thành ở nhà): Chọn một khu đất gần nhà em (ruộng, đồi, rừng nhỏ hoặc bờ sông, ao hồ) và trả lời: (1) Khu đất đang được khai thác để làm gì? (2) Dữ kiện nào em quan sát được? Suy luận nào em rút ra từ dữ kiện đó? (3) Nêu hai giải pháp phù hợp, không chỉ là cấm hoàn toàn và giải thích vì sao phù hợp với giới hạn nước, đất, sinh vật.

Sản phẩm gợi ý: Một đoạn văn 8 đến 10 câu hoặc bảng ghi tay gồm ba phần: dữ kiện, suy luận, hai giải pháp. Ví dụ: “Dữ kiện: đất đồi bị trồng liên tục và có dấu hiệu xói mòn. Suy luận: đất đang bị thoái hóa. Giải pháp: luân canh, trồng cây che phủ và kiểm soát mức khai thác.” Đánh giá dựa trên tính có căn cứ và việc không biến giả định thành số liệu thật.