Giáo án Bài 9. Vị trí địa lí, đặc điểm tự nhiên châu Phi

Huy động hiểu biết ban đầu của HS về vị trí châu Phi và xác định vấn đề cần giải quyết trong bài: nóng không đồng nghĩa với khô.

HS quan sát lược đồ tự nhiên châu Phi và đọc tình huống: “Hai điểm A gần Xích đạo, nhiều mưa; điểm B gần chí tuyến, rất ít mưa. Cả hai đều nóng. Vì sao thảm thực vật ở hai nơi có thể khác nhau?”. HS trả lời nhanh câu hỏi: Vì sao châu Phi có nhiều vùng nóng?

• Câu hỏi nêu vấn đề được ghi lên bảng: Vì sao cùng nóng mà thảm thực vật khác nhau?
• Nhận định ban đầu của HS: Châu Phi nóng vì nằm gần Xích đạo và trong hai chí tuyến; nhiệt độ cao chưa đủ để quyết định cảnh quan, còn cần lượng mưa.

HS nêu được vị trí địa lí, hình dạng lục địa, bờ biển và địa hình chủ yếu của châu Phi bằng kĩ thuật mảnh ghép.

HS làm việc theo nhóm 3 người (nhóm gốc). Mỗi thành viên được giao một nội dung trong Phiếu học tập số 1: (1) Vị trí so với Xích đạo và chí tuyến, khả năng nhận bức xạ; (2) Hình dạng lục địa và đặc điểm bờ biển; (3) Đặc điểm địa hình chủ yếu. Sau đó, các chuyên gia cùng nội dung hợp lại để thống nhất, rồi quay về nhóm gốc ghép thông tin thành bức tranh tổng thể.

• Vị trí: Châu Phi được Xích đạo đi gần giữa; phần lớn lục địa nằm trong hai chí tuyến nên nhận nhiều bức xạ Mặt Trời.
• Hình dạng: Lục địa có dạng khối, bờ biển ít bị cắt xẻ, tương đối ít vịnh và bán đảo lớn.
• Địa hình: Chủ yếu là sơn nguyên và bồn địa.
• Kiến thức HS rút ra: Vị trí gần Xích đạo và trong hai chí tuyến là nguyên nhân chính khiến châu Phi nhận nhiều nhiệt và bức xạ; hình khối và địa hình sơn nguyên, bồn địa là đặc điểm nổi bật của lục địa.

HS xác định được vị trí các đới cảnh quan, các hoang mạc lớn và hai sông lớn; giải thích vì sao các đới gần đối xứng qua Xích đạo nhưng không hoàn toàn.

HS làm việc theo cặp đôi, quan sát lược đồ và trả lời Phiếu học tập số 2:
(1) Rừng xích đạo ẩm, xa van và hoang mạc nằm ở đâu so với Xích đạo? Xa-ha-ra nằm ở phía nào? Na-míp nằm ở đâu?
(2) Vì sao nắng nóng không đồng nghĩa mọi nơi đều khô? Lượng mưa và hoàn lưu có vai trò gì?
(3) Sông Nin và sông Công-gô khác nhau thế nào về lưu vực và nguồn nước? Sông Công-gô gắn với vùng nào?
(4) Vì sao các đới khí hậu, cảnh quan gần đối xứng qua Xích đạo nhưng không hoàn toàn?

• Rừng xích đạo ẩm nằm gần Xích đạo; xa van và hoang mạc nằm xa hơn về hai phía. Xa-ha-ra là hoang mạc lớn ở phía bắc; Na-míp ở ven tây nam.
• Nắng nóng không đồng nghĩa khô: cần xét lượng mưa và hoàn lưu. Cùng nhiệt độ cao nhưng nơi thiếu mưa thì cảnh quan thưa, thích nghi khô.
• Sông Công-gô gắn với vùng xích đạo ẩm; sông Nin và sông Công-gô có lưu vực và nguồn nước khác nhau.
• Các đới cảnh quan gần đối xứng qua Xích đạo nhưng không hoàn toàn vì địa hình, bờ biển, dòng biển và hoàn lưu tạo khác biệt giữa các khu vực; mô hình vĩ độ khái quát không xóa điều kiện từng vùng.

HS hệ thống hoá bốn ý chính của bài và bước đầu phân biệt được dữ kiện với suy luận khi đọc một nhận định.

GV trình chiếu bốn cặp liên hệ: Xích đạo – Đi gần giữa châu Phi; Xa-ha-ra – Hoang mạc lớn phía bắc; Công-gô – Sông gắn vùng xích đạo ẩm; Sơn nguyên và bồn địa – Dạng địa hình chủ yếu. Sau đó GV đưa hai câu: (a) “Châu Phi nằm gần Xích đạo.” (b) “Vì nằm gần Xích đạo nên châu Phi có rừng xích đạo ẩm rộng khắp.” HS xác định câu nào là dữ kiện, câu nào là suy luận.

• Ghi nhớ bốn cặp liên hệ: Xích đạo – Đi gần giữa châu Phi; Xa-ha-ra – Hoang mạc lớn phía bắc; Công-gô – Sông gắn vùng xích đạo ẩm; Sơn nguyên và bồn địa – Dạng địa hình chủ yếu.
• Phân biệt: (a) là dữ kiện, có thể đối chiếu trên lược đồ; (b) là suy luận, vì “rộng khắp” vượt quá điều lược đồ cho phép kết luận, cần thêm căn cứ về lượng mưa.

HS củng cố kiến thức về vị trí, hình dạng lục địa, các đối tượng tự nhiên đã học thông qua bài tập trắc nghiệm và ghép cặp.

HS làm cá nhân các bài sau, sau đó đối chiếu theo cặp:

1. Ghép mỗi đối tượng với mô tả phù hợp: Xích đạo, Xa-ha-ra, Công-gô, Sơn nguyên và bồn địa.
2. Mô tả nào phù hợp với “Xích đạo”? A. Hoang mạc lớn phía bắc; B. Đi gần giữa châu Phi; C. Sông gắn vùng xích đạo ẩm; D. Dạng địa hình chủ yếu.
3. Chọn đúng hai cặp liên hệ phù hợp: A. Xích đạo — Hoang mạc lớn phía bắc; B. Công-gô — Sông gắn vùng xích đạo ẩm; C. Xa-ha-ra — Đi gần giữa châu Phi; D. Sơn nguyên và bồn địa — Dạng địa hình chủ yếu.
4. Kiểm tra từng liên hệ, đánh dấu Đ hoặc S: a) Xích đạo: Đi gần giữa châu Phi; b) Xa-ha-ra: Sông gắn vùng xích đạo ẩm; c) Công-gô: Hoang mạc lớn phía bắc; d) Sơn nguyên và bồn địa: Dạng địa hình chủ yếu.
5. Bờ biển châu Phi so với nhiều châu lục khác có đặc điểm gì? A. Nhiều vịnh, bán đảo lớn như phía nam châu Âu; B. Các eo biển chia lục địa thành nhiều đảo lớn; C. Đường bờ bị chia cắt sâu như quần đảo Đông Nam Á; D. Ít bị cắt xẻ, tương đối ít vịnh và bán đảo lớn.
   Học liệu NeoEdu có bài tập tương tác tương ứng để HS luyện thêm nếu còn thời gian.

Đề và đáp án:

• Câu 1: Xích đạo – Đi gần giữa châu Phi; Xa-ha-ra – Hoang mạc lớn phía bắc; Công-gô – Sông gắn vùng xích đạo ẩm; Sơn nguyên và bồn địa – Dạng địa hình chủ yếu.
• Câu 2: Đáp án B (Xích đạo được xác định là đi gần giữa châu Phi; các mô tả khác thuộc những đối tượng khác).
• Câu 3: Đáp án B, D (Công-gô — Sông gắn vùng xích đạo ẩm; Sơn nguyên và bồn địa — Dạng địa hình chủ yếu). Hai cặp còn lại sai vì Xích đạo phải gắn với Đi gần giữa châu Phi, Xa-ha-ra phải gắn với Hoang mạc lớn phía bắc.
• Câu 4: a) Đ; b) S (Xa-ha-ra: Hoang mạc lớn phía bắc); c) S (Công-gô: Sông gắn vùng xích đạo ẩm); d) Đ. Thang chấm: 4 ý đúng 1 điểm; 3 ý đúng 0,5 điểm; 2 ý đúng 0,25 điểm; 1 ý đúng 0,1 điểm; 0 ý đúng 0 điểm.
• Câu 5: Đáp án D (lục địa có bờ tương đối ít vịnh, bán đảo lớn nên tính khối rõ).

HS vận dụng kiến thức về nhiệt, mưa, hoàn lưu và sông để phân tích tình huống thực tế, phân biệt dữ kiện với suy luận và trình bày kết luận có căn cứ.

Nhóm 4 HS đọc ba tình huống và trả lời:
Tình huống 1: Hai điểm giả định A gần Xích đạo, nhiều mưa; B gần chí tuyến, rất ít mưa. Cả hai đều nóng. Giải thích vì sao thảm thực vật có thể khác nhau.
Tình huống 2: Một bạn nói: “Có sông lớn chảy qua hoang mạc nghĩa là vùng đó mưa nhiều.” Em có đồng ý không? Vì sao?
Tình huống 3: Một bạn nói: “Châu Phi nóng nên mọi nơi đều khô như nhau.” Em hãy phản biện bằng lập luận có căn cứ.
Nhóm ghi rõ phần nào là dữ kiện (điều đã biết trên lược đồ hoặc đề bài), phần nào là suy luận và kết luận.

Gợi ý kết quả mong đợi:

• Tình huống 1: A đủ nhiệt và ẩm thuận rừng; B thiếu nước nên thảm thực vật thưa, thích nghi khô. Cùng nóng không đồng nghĩa cùng cảnh quan; cần lượng mưa và mùa khô.
• Tình huống 2: Không đồng ý. Sông có thể nhận nước từ thượng nguồn ở vùng mưa khác; lượng nước tại đoạn sông không chỉ do mưa ngay nơi nó chảy qua.
• Tình huống 3: Không đồng ý. Nắng nóng không đồng nghĩa mọi nơi khô; lượng mưa và hoàn lưu tạo khác biệt giữa các vùng.
  Tiêu chí chấm: đáp ứng đúng trọng tâm câu hỏi (40%); dùng chi tiết và lập luận phù hợp, có tách dữ kiện và suy luận (40%); trình bày rõ, không biến ví dụ giả định thành quan sát thật (20%). Chấp nhận cách diễn đạt tương đương có căn cứ.