Giáo án Chủ đề chung 1: Các cuộc đại phát kiến địa lí thế kỉ XV–XVI

HS nêu được nhu cầu thương mại và các điều kiện cần có để đi biển xa; xác định được nhiệm vụ tìm hiểu của chủ đề.

GV đặt câu hỏi dẫn dắt: “Vì sao người châu Âu thế kỉ XV–XVI muốn tìm đường biển tới Ấn Độ và Ca-ri-bê? Để đi được những chuyến đi xa như vậy cần những gì?” HS ghi nhanh ý kiến cá nhân vào vở trong 2 phút, sau đó chia sẻ theo cặp đôi. Cuối hoạt động, HS nêu được tên chủ đề và ba câu hỏi cần giải quyết: ai đi, đi đâu và bằng cách nào; điều kiện nào cần có; các chuyến đi để lại hệ quả gì.

• Nhu cầu: tìm tuyến buôn bán trực tiếp tới Ấn Độ và Ca-ri-bê, mục tiêu thương mại.
• Điều kiện: tàu thuyền, la bàn, hiểu biết về gió và dòng biển (kĩ thuật); nguồn tài trợ để chuẩn bị chuyến đi.
• Nhiệm vụ học tập: (1) xác định tuyến của ba chuyến đi tiêu biểu; (2) phân tích hai điều kiện cần có; (3) đánh giá hệ quả toàn cầu, cả tích cực và tiêu cực.

HS nêu được điểm xuất phát, hướng đi, đại dương, mốc chính và người hoàn thành của ba chuyến đi tiêu biểu; biết cách đọc tuyến đi trên lược đồ.

Nhóm 4 HS được phân công theo kĩ thuật mảnh ghép: mỗi HS trong nhóm đọc một chuyến đi trong các nhóm chuyên gia, sau đó quay lại nhóm gốc để trình bày. Các chuyến đi gồm: (1) Va-xcô đơ Ga-ma vòng phía nam châu Phi tới Ấn Độ, năm 1498; (2) Cô-lôm-bô vượt Đại Tây Dương tới Ca-ri-bê, năm 1492; (3) đoàn Ma-gien-lăng khởi hành, nối các đại dương, chuyến vòng thế giới đầu tiên 1519–1522. HS điền thông tin vào Phiếu học tập số 1 và đối chiếu với lược đồ.

• Va-xcô đơ Ga-ma: xuất phát Tây Âu, xuống dọc bờ tây châu Phi, vòng mũi nam châu Phi, qua Ấn Độ Dương, đến Ấn Độ năm 1498.
• Cô-lôm-bô: vượt Đại Tây Dương, tới Ca-ri-bê năm 1492; là mốc mở đầu tiếp xúc giữa châu Âu và châu Mỹ.
• Ma-gien-lăng: đoàn khởi hành cùng Ma-gien-lăng, nối các đại dương; chuyến vòng thế giới đầu tiên 1519–1522; Ma-gien-lăng mất trước khi đoàn hoàn thành vòng thế giới, nên thành quả thuộc về cả đoàn.
• Kết luận HS rút ra: khi trình bày một chuyến đi phải nêu đủ điểm xuất phát, hướng, đại dương, mốc và người hoàn thành.

HS giải thích được hai nhóm điều kiện của các cuộc đi biển; phân biệt dữ kiện với suy luận; nêu được hệ quả tích cực và tiêu cực đối với các khu vực trên thế giới.

HS làm việc theo nhóm 4 với Phiếu học tập số 2. Nhiệm vụ 1: phân loại các yếu tố thành điều kiện kĩ thuật (tàu, la bàn, hiểu gió và dòng biển) và điều kiện tài chính, mục tiêu thương mại (nguồn tài trợ). Nhiệm vụ 2: đọc các câu phát biểu, chỉ ra đâu là dữ kiện, đâu là suy luận. Nhiệm vụ 3: lập sơ đồ tư duy về hệ quả, chia thành trao đổi toàn cầu và mặt trái đối với cư dân bản địa.

• Điều kiện kĩ thuật: tàu đi biển, la bàn, hiểu biết về gió và dòng biển.
• Điều kiện tài chính và mục tiêu: nguồn tài trợ, mục tiêu thương mại; hai điều kiện khác loại nhưng cùng cần.
• Dữ kiện: “Va-xcô đơ Ga-ma đến Ấn Độ năm 1498”; “Cô-lôm-bô tới Ca-ri-bê năm 1492”. Suy luận: “Các chuyến đi làm tăng hiểu biết của người châu Âu về đại dương” (cần có căn cứ từ tuyến đi và kết quả đã biết).
• Hệ quả tích cực: trao đổi cây trồng, hàng hóa, tri thức giữa các châu lục.
• Hệ quả tiêu cực: thuộc địa hóa, dịch bệnh, cưỡng bức đối với cư dân bản địa.

HS vận dụng được kiến thức về ba chuyến đi để ghép, lựa chọn đáp án, kiểm tra đúng sai và đọc tình huống tuyến chữ; trình bày kết luận có căn cứ.

Bài 1: Ghép mỗi đối tượng với mô tả phù hợp (Đại Tây Dương, Mũi nam châu Phi, 1519–1522, Nguồn tài trợ và kĩ thuật).
Bài 2: Chọn mô tả phù hợp với Đại Tây Dương (A, B, C, D).
Bài 3: Chọn đúng hai cặp liên hệ.
Bài 4: Kiểm tra từng liên hệ a–d, đánh dấu Đ hoặc S và sửa ý sai.
Bài 8: Chọn thông tin giúp tránh nhầm thành quả của đoàn với riêng Ma-gien-lăng.
Bài 5–6: Đọc tuyến chữ “Tây Âu → xuống dọc bờ tây châu Phi → vòng phía nam châu Phi → qua Ấn Độ Dương → Ấn Độ”, xác định chuyến đi phù hợp và giải thích vì sao phải ghi lược giản.

• Bài 1: Đại Tây Dương – Được vượt trên tuyến Cô-lôm-bô; Mũi nam châu Phi – Đoạn vòng trên tuyến tới Ấn Độ; 1519–1522 – Thời gian chuyến vòng thế giới đầu tiên; Nguồn tài trợ và kĩ thuật – Hai điều kiện khác loại cùng cần.
• Bài 2: Đáp án B (Được vượt trên tuyến Cô-lôm-bô).
• Bài 3: Đáp án B và D (1519–1522 – Thời gian chuyến vòng thế giới đầu tiên; Nguồn tài trợ và kĩ thuật – Hai điều kiện khác loại cùng cần).
• Bài 4: a) Đ; b) S, sửa thành “Mũi nam châu Phi: Đoạn vòng trên tuyến tới Ấn Độ”; c) S, sửa thành “1519–1522: Thời gian chuyến vòng thế giới đầu tiên”; d) Đ. Chấm theo thang 0/1/2/3/4 ý đúng tương ứng 0/0,1/0,25/0,5/1 điểm.
• Bài 8: Đáp án D (Ma-gien-lăng mất trước khi đoàn hoàn thành vòng thế giới năm 1522).
• Bài 5–6: Phù hợp tuyến Va-xcô đơ Ga-ma đến Ấn Độ năm 1498. Tuyến bỏ qua cảng, điểm dừng, vòng gió và khoảng cách nên chỉ giúp học quan hệ không gian, không dùng để định hướng đi biển thực tế.

HS vận dụng kiến thức về các cuộc đi biển để viết đoạn giới thiệu triển lãm có hai góc nhìn, trình bày kết luận có căn cứ và tôn trọng tiếng nói của các bên.

Các nhóm viết đoạn giới thiệu cho một triển lãm “Các cuộc đi biển thế kỉ XV–XVI” gồm hai góc nhìn: góc nhìn của người châu Âu về mở rộng hiểu biết và trao đổi; góc nhìn của cư dân bản địa về xâm chiếm, dịch bệnh và cưỡng bức. Đoạn giới thiệu phải có bản tuyến bằng chữ hoặc lược đồ không theo tỉ lệ, chú giải và nguồn. Không dùng từ “phát kiến” theo nghĩa vùng đất chưa từng có người ở.

• Đoạn giới thiệu khoảng 8–10 câu, gồm: tên triển lãm; một câu về tuyến đi (ví dụ Va-xcô đơ Ga-ma, 1498); hai góc nhìn được trình bày có căn cứ; một câu kết luận nêu rõ tiếng nói của cư dân chịu ảnh hưởng.
• Bản tuyến chữ hoặc lược đồ ghi chú giải và nguồn tư liệu trong sách.
• Tiêu chí chấm: đúng trọng tâm (40%); dùng chi tiết và lập luận phù hợp (40%); trình bày rõ, không vượt chứng cứ (20%).