Giáo án Chủ đề chung 2: Đô thị: Lịch sử và hiện tại

Huy động hiểu biết ban đầu và xác định vấn đề: vì sao dân cư tập trung thành đô thị và vì sao các đô thị có diện mạo, chức năng khác nhau.

HS quan sát 2–3 ảnh GV chiếu (một khu phố cổ, một khu chợ xưa, một khu đô thị mới) và trả lời hai câu hỏi: Điều gì khiến người ta tụ về một nơi để sinh sống? Mỗi nơi nổi bật ở hoạt động nào?

Kết luận nêu vấn đề: đô thị hình thành từ sự tập trung dân cư, nghề nghiệp, trao đổi và quyền lực; các đô thị không đi qua cùng một lộ trình nên có đặc điểm khác nhau. HS ghi câu hỏi cần tìm: vì sao các đô thị khác nhau?

Nêu được đặc điểm của đô thị cổ, thành thị trung đại Tây Âu và đô thị hiện đại; phân biệt chức năng chính của từng kiểu.

Kĩ thuật mảnh ghép. Vòng 1: nhóm 4 HS nhận một mảnh về một kiểu đô thị (đô thị cổ; thành thị trung đại Tây Âu; đô thị hiện đại; bảo tồn di sản). Nhóm đọc tư liệu trong SGK hoặc trang NeoEdu và điền Phiếu học tập số 1. Câu hỏi định hướng: Đô thị này nổi bật vì điều gì? Trung tâm của nó gắn với quyền lực, tôn giáo, thủ công, thương mại hay chức năng đa dạng? Vòng 2: ghép nhóm mới gồm đủ bốn mảnh để chia sẻ.

Phiếu học tập số 1 hoàn chỉnh với nội dung: Đô thị cổ gắn trung tâm hành chính, tôn giáo và thương mại, nơi quyền lực và trao đổi tập trung. Thành thị trung đại Tây Âu nổi lên nhờ thủ công nghiệp, chợ và phường hội. Đô thị hiện đại có quy mô lớn với chức năng và mạng lưới đa dạng. Bảo tồn di sản là giữ giá trị của di sản trong quá trình phát triển. Kết luận của HS: mỗi kiểu đô thị gắn với điều kiện kinh tế, xã hội của từng thời kì.

Giải thích được vai trò của sông, biển và tuyến giao thông trong hình thành và biến đổi đô thị; nêu được cơ hội và sức ép của đô thị hóa.

Cặp đôi đọc đoạn tư liệu GV phát hoặc chiếu, nêu hai ý chính: đô thị thường nằm ven sông, ven biển hoặc dọc tuyến giao thông; đô thị hóa tạo việc làm và dịch vụ nhưng gây sức ép về nhà ở, giao thông, cấp nước và di sản. Trả lời hai câu hỏi: Vì sao sông, biển và tuyến đường giúp đô thị hình thành và phát triển? Đô thị hóa mang lại cơ hội gì và gây sức ép ở những mặt nào?

Vị trí sông, biển, tuyến giao thông thuận lợi cho đi lại, trao đổi hàng hóa, thu hút dân cư và hoạt động kinh tế nên đô thị dễ hình thành và biến đổi. Cơ hội của đô thị hóa: tạo việc làm, phát triển dịch vụ. Sức ép: nhà ở, giao thông, cấp nước và việc giữ gìn di sản. Ghi vào vở: vị trí địa lí là cơ sở để giải thích sự hình thành và biến đổi đô thị.

Củng cố đặc điểm các kiểu đô thị; phân biệt được quan hệ ghép đôi với quan hệ nguyên nhân và kiểm tra điều kiện khi so sánh hai ảnh cùng một phố qua thời gian.

HS làm cá nhân Phiếu học tập số 2 gồm bài 1, 2, 3, 4 và 8. Sau đó đổi chéo phiếu với bạn cùng bàn để kiểm tra và thống nhất đáp án. Yêu cầu: với bài 4, kiểm tra từng liên hệ, không hiểu mũi tên là quan hệ nguyên nhân.

Đáp án: Bài 1: Đô thị cổ – gắn quyền lực, tôn giáo và trao đổi; Thành thị trung đại – thủ công và thương mại nổi bật; Đô thị hiện đại – chức năng và mạng lưới đa dạng; Bảo tồn di sản – giữ giá trị trong quá trình phát triển. Bài 2: B (Gắn quyền lực, tôn giáo và trao đổi). Bài 3: B và D (Đô thị hiện đại – chức năng và mạng lưới đa dạng; Bảo tồn di sản – giữ giá trị trong quá trình phát triển). Bài 4: a) Đ; b) S, sửa thành Thành thị trung đại: Thủ công và thương mại nổi bật; c) S, sửa thành Đô thị hiện đại: Chức năng và mạng lưới đa dạng; d) Đ. Thang chấm: 4/4 ý đúng được 1 điểm; 3/4 ý đúng được 0,5 điểm; 2/4 ý đúng được 0,25 điểm; 1/4 ý đúng được 0,1 điểm. Bài 8: C (cùng địa điểm, góc nhìn phù hợp và biết năm chụp).

Vận dụng công thức mật độ dân số để so sánh hai thời điểm; đề xuất giải pháp cân bằng giữa phát triển và tiếp cận di sản; phác thảo dự án tìm hiểu một không gian đô thị ở địa phương có dữ liệu và giới hạn rõ ràng.

Tình huống: đô thị giả định có 50 km²; năm 2000 có 100000 người; năm 2020 có 180000 người trên cùng phạm vi. Khu phố cổ vẫn là nơi ở và buôn bán; đường hẹp thường ùn tắc. Yêu cầu: (1) tính mật độ dân số hai năm và so sánh; (2) đề xuất một giải pháp cân bằng tiếp cận với di sản. Sau đó, nhóm 4 HS chọn một không gian đô thị ở địa phương (khu phố, chợ, quảng trường) để phác thảo dự án, ghi rõ dữ liệu có sẵn, phần giả định và kiến nghị.

Năm 2000: $\dfrac{100\,000}{50} = 2\,000$ người/km². Năm 2020: $\dfrac{180\,000}{50} = 3\,600$ người/km². Mật độ tăng $3\,600 - 2\,000 = 1\,600$ người/km². Giải pháp tham khảo: tổ chức đi bộ theo giờ ở khu phố cổ kết hợp vận tải công cộng, vẫn giữ đường cho xe cứu hộ, tham vấn ý kiến cư dân; không mặc định phá hết phố cổ để mở đường. Khung dự án của nhóm: tên không gian; hai ảnh cùng góc chụp ở hai thời điểm và ghi rõ năm; bản đồ có mốc; bảng nhu cầu; đề xuất có căn cứ. Không ghi tên, số nhà hay ảnh nhận diện cư dân; dữ liệu khảo sát ẩn danh; phân biệt rõ quan sát, giả định và kiến nghị.