Giáo án Bài 19. Châu Nam Cực

Huy động hiểu biết ban đầu của HS về châu Nam Cực và xác định vấn đề bài học.

GV treo quả Địa cầu, chỉ vị trí cực Nam và đặt câu hỏi:

• Khi nghe tên châu Nam Cực, em nghĩ đến điều gì?
• Vì sao châu lục này được gọi là “lục địa lạnh nhất” và ít người sinh sống?
  GV dẫn dắt vào bài: Châu Nam Cực có đặc điểm gì, con người tìm hiểu và bảo vệ lục địa này như thế nào?

• HS nêu được ít nhất ba từ khóa: lạnh, băng, ít người hoặc không có dân cư.
• Trên bảng ghi câu hỏi định hướng bài học: “Châu Nam Cực nằm ở đâu, có đặc điểm tự nhiên gì, vì sao không có dân thường trú và vì sao cần bảo vệ?”

HS nêu được vị trí, giải thích được đặc điểm băng lục địa, khác biệt với băng biển và nêu được đặc điểm khí hậu.

HS làm việc theo cặp đôi, đọc mục Kiến thức và mối liên hệ trong SGK (hoặc bài giảng NeoEdu), hoàn thành Phiếu học tập số 1.
Câu hỏi GV đặt ra:

• Châu Nam Cực nằm ở vị trí nào so với cực Nam và đại dương?
• Băng lục địa khác băng biển ở điểm nào? Vì sao khi băng lục địa tan và đổ vào đại dương thì mực nước biển có thể tăng?
• Khí hậu Nam Cực có đặc điểm gì?
  Ví dụ về băng biển: băng nổi sẵn trên mặt biển, nền không nằm trên đất liền.

Phiếu học tập số 1 hoàn chỉnh, nội dung đúng:

• Vị trí: nằm quanh cực Nam, phần lớn trong vòng cực Nam, được đại dương bao quanh.
• Băng lục địa: băng nằm trên nền đất, phủ gần toàn bộ bề mặt châu lục.
• Băng biển: băng nổi trên mặt biển, không có nền đất.
• Khác nhau: băng lục địa có nước nằm trên đất trước khi vào đại dương, nên khi mất khối lượng sẽ làm tăng mực biển.
• Khí hậu: rất lạnh, khô và nhiều gió.
  Kết luận HS rút ra: Châu Nam Cực là lục địa lạnh, khô, nhiều gió, được bao phủ bởi băng lục địa.

HS giải thích được vì sao Nam Cực không có dân thường trú, con người làm việc theo đợt tại trạm nghiên cứu và cần quy định quốc tế để bảo vệ môi trường.

HS hoạt động nhóm 4, hoàn thành Phiếu học tập số 2. Mỗi cặp trong nhóm đọc một phần: cặp 1 đọc về dân cư và trạm nghiên cứu; cặp 2 đọc về môi trường mong manh, quy định quốc tế và giá trị nghiên cứu băng, khí quyển.
Câu hỏi GV đặt ra:

• Vì sao Nam Cực không có dân thường trú như các châu lục khác?
• Con người đến Nam Cực để làm gì? Làm việc theo hình thức nào?
• Vì sao hoạt động ở Nam Cực cần quy định quốc tế, an toàn và kiểm soát chất thải?
• Nghiên cứu băng và khí quyển giúp biết điều gì về quá khứ?

Phiếu học tập số 2 hoàn chỉnh, nội dung đúng:

• Dân cư: không có dân thường trú; nhà khoa học và nhân viên làm việc theo đợt tại trạm nghiên cứu.
• Hoạt động: nghiên cứu băng, khí quyển để biết khí hậu quá khứ.
• Bảo vệ: môi trường mong manh, cần quy định quốc tế, bảo đảm an toàn và kiểm soát chất thải; không coi Nam Cực là nơi khai thác tùy ý.
  Kết luận HS rút ra: Nam Cực được con người sử dụng để nghiên cứu khoa học theo đợt và phải được bảo vệ bằng quy định chung.

Củng cố khái niệm Cực Nam, băng lục địa, trạm nghiên cứu, khí hậu Nam Cực và rèn kĩ năng kiểm tra từng liên hệ.

HS làm bài tập cá nhân rồi đối chiếu cặp đôi. GV chiếu đề:

1. Ghép mỗi đối tượng với mô tả phù hợp: Cực Nam; Băng lục địa; Trạm nghiên cứu; Khí hậu Nam Cực.
2. Mô tả nào phù hợp với “Cực Nam”? A. Băng nằm trên nền đất; B. Trung tâm không gian châu Nam Cực; C. Nơi làm việc theo đợt; D. Rất lạnh, khô và nhiều gió.
3. Chọn đúng hai cặp liên hệ phù hợp: A. Cực Nam — Băng nằm trên nền đất; B. Trạm nghiên cứu — Nơi làm việc theo đợt; C. Băng lục địa — Trung tâm không gian châu Nam Cực; D. Khí hậu Nam Cực — Rất lạnh, khô và nhiều gió.
4. Kiểm tra từng liên hệ, đánh dấu Đ hoặc S: a) Cực Nam: Trung tâm không gian châu Nam Cực; b) Băng lục địa: Nơi làm việc theo đợt; c) Trạm nghiên cứu: Băng nằm trên nền đất; d) Khí hậu Nam Cực: Rất lạnh, khô và nhiều gió.
5. Loài nào gắn với tự nhiên Nam Cực hơn? A. Hổ nhiệt đới; B. Chim cánh cụt; C. Gấu Bắc Cực; D. Lạc đà một bướu.

Đáp án:

• Bài 1: Cực Nam – Trung tâm không gian châu Nam Cực; Băng lục địa – Băng nằm trên nền đất; Trạm nghiên cứu – Nơi làm việc theo đợt; Khí hậu Nam Cực – Rất lạnh, khô và nhiều gió.
• Bài 2: B. Trung tâm không gian châu Nam Cực.
• Bài 3: B và D (Trạm nghiên cứu — Nơi làm việc theo đợt; Khí hậu Nam Cực — Rất lạnh, khô và nhiều gió).
• Bài 4: a) Đ; b) S, sửa thành “Băng lục địa: Băng nằm trên nền đất”; c) S, sửa thành “Trạm nghiên cứu: Nơi làm việc theo đợt”; d) Đ. Thang chấm: 4 ý đúng được 1 điểm, 3 ý đúng được 0,5 điểm, 2 ý đúng được 0,25 điểm, 1 ý đúng được 0,1 điểm, 0 ý đúng được 0 điểm.
• Bài 8: B. Chim cánh cụt (có ở Nam bán cầu; gấu Bắc Cực thuộc Bắc Cực).

HS vận dụng kiến thức về băng lục địa và băng biển để phân biệt dữ kiện với suy luận và trình bày kết luận có căn cứ.

GV nêu tình huống giả định: Hai khối băng có cùng khối lượng. A là băng nổi sẵn trên biển; B là băng từ đất liền chảy vào biển rồi tan.
HS trả lời theo cặp:

• Dữ kiện nào được đưa ra trong tình huống? Suy luận nào là của em?
• Khối nào làm tăng mực nước biển theo mô hình đơn giản? Vì sao?
• Có thể tính được số cm mực nước tăng toàn cầu không? Vì sao?
  GV nhắc: không tự tính số cm, chỉ phân biệt tác động khái quát.

Kết luận có căn cứ dự kiến:

• Dữ kiện: A là băng nổi sẵn trên biển; B là băng từ đất liền chảy vào biển rồi tan. Suy luận: “Vì vậy B làm tăng mực biển” (cần nêu lập luận).
• Trả lời: B làm tăng mực biển vì nước của B trước đó nằm trên đất, khi vào biển thì thêm nước cho đại dương. A đã chiếm chỗ nước khi nổi nên tan không có tác động trực tiếp tương tự trong mô hình đơn giản.
• Không tính được số cm vì chưa có diện tích đại dương và điều kiện cần thiết.
  Kết luận HS rút ra: Băng lục địa góp phần tăng mực biển khi tan; kết luận phải dựa trên dữ kiện đã cho, không biến giả định thành quan sát thật.