Khoa học tự nhiênLớp 6Phần 10. Chương X. Trái Đất và bầu trời

Giáo án Bài 53. Mặt Trăng

Kế hoạch bài dạy theo mẫu Công văn 5512/BGDĐT-GDTrH · 1 tiết (45 phút)

Tải Word (.docx) Bài học trên Học liệu

I. Mục tiêu

1. Kiến thức

Nêu được Mặt Trăng là vệ tinh tự nhiên của Trái Đất, phản xạ ánh sáng Mặt Trời và không tự phát sáng.
Phân biệt được Mặt Trăng, pha Mặt Trăng và trăng tròn.
Mô tả được sự thay đổi phần sáng nhìn thấy của Mặt Trăng theo các pha trong chu kì khoảng 29,5 ngày.
Giải thích được vì sao có đêm thấy trăng lưỡi liềm nhưng Mặt Trăng không bị mất một phần.

2. Năng lực

a) Năng lực chung

Tự chủ và tự học: HS chủ động quan sát mô phỏng, tự hoàn thành phiếu học tập và tự kiểm tra lại kết quả dự đoán ban đầu.
Giao tiếp và hợp tác: HS làm việc nhóm 4, trao đổi, thống nhất nội dung và trình bày kết quả trước lớp bằng ngôn ngữ khoa học.
Giải quyết vấn đề và sáng tạo: HS dùng mô hình Trái Đất – Mặt Trăng để giải thích tình huống trăng lưỡi liềm và đề xuất cách theo dõi pha trăng không kết luận sai.

b) Năng lực đặc thù

Nhận thức khoa học tự nhiên: HS nhận biết Mặt Trăng là vệ tinh tự nhiên, phản xạ ánh sáng Mặt Trời; phân biệt được pha Mặt Trăng (do góc nhìn phần được chiếu sáng) với nguyệt thực (do bóng Trái Đất).
Tìm hiểu tự nhiên: HS quan sát mô phỏng 3D, ghi nhận sự đổi dần phần sáng nhìn thấy qua các giai đoạn trong tháng và rút ra quy luật.
Vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học: HS giải thích hiện tượng trăng lưỡi liềm và lập kế hoạch theo dõi pha Mặt Trăng ghi đủ ngày, giờ, hướng, hình dạng phần sáng và thời tiết.

3. Phẩm chất

Chăm chỉ: HS tích cực tham gia quan sát mô phỏng, hoàn thành đầy đủ phiếu học tập và bài tập về nhà theo dõi pha Mặt Trăng.
Trách nhiệm: HS ghi chép đầy đủ, thực hiện đúng quy trình theo dõi và không kết luận Mặt Trăng biến mất khi chưa đủ căn cứ.
Trung thực: HS ghi lại đúng quan sát thực tế, kể cả những đêm không thấy trăng do mây, và sửa dự đoán ban đầu khi có bằng chứng khác.

II. Thiết bị dạy học và học liệu

1. Giáo viên

Máy chiếu, bảng tương tác.
Mô phỏng 3D tương tác “Mô hình Mặt Trời – Trái Đất – Mặt Trăng” trên trang bài học NeoEdu: neoedu.vn/learn/6/natural_science/bai-53-mat-trang (đèn Mặt Trời, quả địa cầu, Mặt Trăng trên cần quay, bóng Trái Đất dạng nón mờ, màn tròn “nhìn từ Trái Đất”).
Hình ảnh ba dạng phần sáng nhìn thấy của Mặt Trăng: trăng mới, nửa sáng, trăng tròn (trong SGK).
Quả bóng nhỏ (đại diện Mặt Trăng) và đèn pin (đại diện Mặt Trời) để minh hoạ khi cần.
Phiếu học tập số 1 (in cho mỗi nhóm), bảng phụ ghi đáp án.

2. Học sinh

Vở ghi, bút, bút chì, thước kẻ.
Phiếu học tập số 1 (theo nhóm).
Thiết bị đọc mã QR hoặc máy tính/điện thoại (nếu nhóm có điều kiện truy cập mô phỏng NeoEdu).

III. Tiến trình dạy học

Hoạt động 1: Mở đầu · 5 phút

Đêm nay trăng còn nguyên không?

a) Mục tiêu

Huy động kiến thức, kinh nghiệm sẵn có của HS về Mặt Trăng và tạo tình huống có vấn đề để HS xác định nhiệm vụ học tập của bài.

b) Nội dung

GV chiếu hình trăng lưỡi liềm và đặt câu hỏi: “Vì sao có đêm thấy trăng lưỡi liềm mà Mặt Trăng không bị mất một phần?”. HS nêu dự đoán cá nhân, ghi vào vở trước khi học.

c) Sản phẩm

Dự đoán ban đầu của HS được ghi vào vở, chẳng hạn: “Trái Đất che bớt Mặt Trăng” hoặc “Mặt Trăng bị khuyết đi thật”.
Nhiệm vụ học tập được xác định: tìm hiểu Mặt Trăng là gì, vì sao thấy các hình dạng khác nhau và kiểm chứng dự đoán bằng mô hình.

d) Tổ chức thực hiện

Hoạt động của giáo viên

Hoạt động của học sinh

Giáo viên
Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ
GV chiếu hình trăng lưỡi liềm và nêu câu hỏi tình huống. Yêu cầu HS suy nghĩ 1 phút rồi ghi dự đoán cá nhân vào vở.
Học sinh
HS quan sát hình, suy nghĩ và ghi dự đoán cá nhân vào vở.
Giáo viên
Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ
GV gọi 2 – 3 HS nêu dự đoán, không nhận xét đúng sai ngay.
Học sinh
HS trình bày dự đoán. Dự kiến: “Trái Đất che bóng lên Mặt Trăng”; “Mặt Trăng tự to nhỏ, khuyết đi”; “Mặt Trăng bị mất một phần thật”.
Giáo viên
Bước 3: Báo cáo, thảo luận
GV tổng hợp các dự đoán lên bảng, đặt câu hỏi: “Muốn kiểm chứng, ta cần biết điều gì về Mặt Trăng và về ánh sáng?”.
Học sinh
HS trả lời dự kiến: “Cần biết Mặt Trăng có tự phát sáng không”; “Cần biết phần nào của Mặt Trăng được Mặt Trời chiếu sáng”.
Giáo viên
Bước 4: Kết luận, nhận định
GV nhận xét: các dự đoán cần được kiểm chứng. GV nêu nhiệm vụ của bài và dẫn vào hoạt động hình thành kiến thức.
Học sinh
HS ghi nhiệm vụ học tập của bài vào vở.

Hoạt động 2.1: Hình thành kiến thức mới · 10 phút

Mặt Trăng – vệ tinh tự nhiên của Trái Đất

a) Mục tiêu

HS nêu được Mặt Trăng là vệ tinh tự nhiên của Trái Đất, phản xạ ánh sáng Mặt Trời và không tự phát sáng.

b) Nội dung

HS làm việc cá nhân rồi cả lớp, quan sát mô phỏng “Mô hình Mặt Trời – Trái Đất – Mặt Trăng” trên trang bài học NeoEdu. GV yêu cầu HS trả lời các câu hỏi:

Mặt Trăng có tự phát sáng không? Ánh sáng nó phát ra từ đâu?
Trong mô phỏng, nửa nào của Mặt Trăng luôn sáng? Nửa đó hướng về phía nào?
Mặt Trăng quay quanh vật nào? Nó là vệ tinh tự nhiên hay nhân tạo của Trái Đất?
GV bật đèn Mặt Trời và quả bóng để minh hoạ nếu cần.

c) Sản phẩm

Mặt Trăng không tự phát sáng; ta nhìn thấy nó sáng vì nó phản xạ ánh sáng Mặt Trời.
Luôn có một nửa Mặt Trăng được Mặt Trời chiếu sáng, nửa này hướng về phía Mặt Trời.
Mặt Trăng quay quanh Trái Đất và là vệ tinh tự nhiên của Trái Đất.
Kết luận HS ghi vào vở: Mặt Trăng: vệ tinh tự nhiên của Trái Đất, phản xạ ánh sáng Mặt Trời.

d) Tổ chức thực hiện

Hoạt động của giáo viên

Hoạt động của học sinh

Giáo viên
Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ
GV giới thiệu mô phỏng NeoEdu, hướng dẫn HS mở trang bài học và nêu 3 câu hỏi quan sát.
Học sinh
HS mở mô phỏng (hoặc theo dõi trên máy chiếu), đọc kĩ 3 câu hỏi.
Giáo viên
Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ
GV cho HS thao tác xoay mô hình, quan sát phần sáng của Mặt Trăng trên màn tròn “nhìn từ Trái Đất”. GV đi quanh lớp hỗ trợ các nhóm gặp khó khăn khi thao tác.
Học sinh
HS quan sát và ghi nhận: nửa Mặt Trăng hướng về Mặt Trời luôn sáng; Mặt Trăng quay quanh Trái Đất.
Giáo viên
Bước 3: Báo cáo, thảo luận
GV gọi 2 HS trả lời hai câu hỏi đầu, yêu cầu HS khác bổ sung. Hỏi thêm: “Vì sao Mặt Trăng sáng mà không tự phát sáng?”.
Học sinh
HS trả lời dự kiến: “Mặt Trăng không tự phát sáng, nó sáng vì phản xạ ánh sáng Mặt Trời”; “Mặt Trăng là vệ tinh tự nhiên của Trái Đất vì nó quay quanh Trái Đất”.
Giáo viên
Bước 4: Kết luận, nhận định
GV chốt kiến thức: Mặt Trăng là vệ tinh tự nhiên của Trái Đất, phản xạ ánh sáng Mặt Trời. Luôn có một nửa Mặt Trăng được Mặt Trời chiếu sáng, đây là cơ sở để giải thích các pha ở hoạt động tiếp theo.
Học sinh
HS ghi kết luận vào vở.

Hoạt động 2.2: Hình thành kiến thức mới · 12 phút

Các pha Mặt Trăng và trăng tròn

a) Mục tiêu

HS mô tả được sự thay đổi phần sáng nhìn thấy của Mặt Trăng trong chu kì khoảng 29,5 ngày; nêu được trăng tròn là khi ta nhìn gần toàn bộ nửa sáng; phân biệt được pha Mặt Trăng với nguyệt thực.

b) Nội dung

HS làm việc nhóm 4 theo kĩ thuật mảnh ghép cặp đôi: mỗi nhóm nhận Phiếu học tập số 1. Nhóm dùng mô phỏng quan sát khi Mặt Trăng đi quanh Trái Đất, lần lượt thảo luận các câu hỏi trong phiếu:

Hình dạng phần sáng nhìn thấy thay đổi như thế nào trong một chu kì?
Khi nào ta thấy trăng tròn? Khi đó ta nhìn thấy bao nhiêu phần nửa sáng?
Bóng Trái Đất có làm thay đổi các pha hằng tháng không? Vì sao?

c) Sản phẩm

Thứ tự các pha trong chu kì khoảng 29,5 ngày: trăng mới (không thấy) → lưỡi liềm đầu tháng (sáng bên phải) → bán nguyệt sau khoảng 7 ngày → trăng tròn quanh rằm → khuyết dần → bán nguyệt → lưỡi liềm cuối tháng (sáng bên trái) → trăng mới.
Trăng tròn: ta nhìn gần toàn bộ nửa Mặt Trăng được Mặt Trời chiếu sáng.
Pha Mặt Trăng do góc nhìn phần được chiếu sáng thay đổi theo vị trí tương đối; bóng Trái Đất chỉ gây nguyệt thực, không gây các pha hằng tháng.
Kết luận HS ghi vào vở: Pha Mặt Trăng: phần mặt được chiếu sáng nhìn thấy thay đổi theo vị trí tương đối. Trăng tròn: ta nhìn gần toàn bộ nửa mặt được Mặt Trời chiếu sáng.

d) Tổ chức thực hiện

Hoạt động của giáo viên

Hoạt động của học sinh

Giáo viên
Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ
GV chia lớp thành các nhóm 4, phát Phiếu học tập số 1. Giao nhiệm vụ: mỗi cặp đôi trong nhóm tìm hiểu một nửa câu hỏi, sau đó chia sẻ lại trong nhóm (mảnh ghép). Nhắc HS chú ý vị trí Mặt Trăng và góc nhìn từ Trái Đất.
Học sinh
HS nhận phiếu, phân công cặp đôi và đọc nhiệm vụ.
Giáo viên
Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ
GV hướng dẫn các cặp dùng mô phỏng, quan sát màn tròn “nhìn từ Trái Đất” khi Mặt Trăng ở các vị trí khác nhau. GV theo dõi, gợi ý khi nhóm bối rối giữa pha và nguyệt thực.
Học sinh
Các cặp quan sát, ghi lại hình dạng phần sáng ở từng vị trí; sau đó ghép lại thành chuỗi các pha trong nhóm.
Giáo viên
Bước 3: Báo cáo, thảo luận
GV mời 2 nhóm trình bày thứ tự các pha và nêu định nghĩa trăng tròn. Hỏi cả lớp: “Vì sao bóng Trái Đất không gây ra các pha hằng tháng?”.
Dự kiến HS trả lời: “Bóng Trái Đất chỉ che Mặt Trăng khi nguyệt thực, không xảy ra đều đặn mỗi tháng”.
Học sinh
Đại diện nhóm trình bày. Dự kiến: “Trăng mới là khi phần sáng chủ yếu quay khỏi người quan sát”; “Trăng tròn là khi ta nhìn thấy gần toàn bộ nửa sáng”; “Chu kì khoảng 29,5 ngày”. Các nhóm khác bổ sung, phản biện.
Giáo viên
Bước 4: Kết luận, nhận định
GV chốt: các pha là do góc nhìn phần được chiếu sáng thay đổi theo vị trí tương đối của Mặt Trăng, Trái Đất, Mặt Trời, chu kì khoảng 29,5 ngày. Trăng tròn là khi ta nhìn gần toàn bộ nửa sáng. Phân biệt rõ pha Mặt Trăng và nguyệt thực do bóng Trái Đất.
Học sinh
HS ghi chuỗi các pha, định nghĩa trăng tròn và kết luận vào vở; sửa phiếu nếu có sai sót.

Hoạt động 3: Luyện tập · 10 phút

Củng cố qua trắc nghiệm và đúng – sai

a) Mục tiêu

HS vận dụng định nghĩa Mặt Trăng, pha Mặt Trăng và trăng tròn để trả lời trắc nghiệm, đúng – sai và ghép khái niệm.

b) Nội dung

GV chiếu lần lượt các câu hỏi sau, HS làm cá nhân rồi đối chiếu với bạn cùng bàn:
Câu 1 (trắc nghiệm): Ở hình giữa của SGK, phần sáng nhìn thấy chiếm xấp xỉ bao nhiêu hình đĩa Mặt Trăng? A. Một nửa; B. Toàn bộ; C. Không có phần nào.
Câu 2 (trắc nghiệm): Trong bài này, Mặt Trăng có đặc điểm nào? A. Ngôi sao tự phát sáng; B. Hành tinh ở giữa Mặt Trời và Sao Thủy; C. Vệ tinh tự nhiên của Trái Đất, phản xạ ánh sáng Mặt Trời.
Câu 3 (trắc nghiệm): Trong bài này, pha Mặt Trăng có đặc điểm nào? A. Phần mặt được chiếu sáng nhìn thấy thay đổi theo vị trí tương đối; B. Do Mặt Trăng đổi hình dạng thật mỗi đêm; C. Luôn do bóng Trái Đất che.
Câu 4 (đúng – sai): Mọi pha Mặt Trăng đều do bóng Trái Đất che lên Mặt Trăng.
Câu 5 (ghép): Ghép khái niệm Mặt Trăng, Pha Mặt Trăng, Trăng tròn với đặc điểm tương ứng.
Câu 6 (điền từ): “Ta nhìn gần toàn bộ nửa mặt được Mặt Trời chiếu sáng” mô tả {{1}}.

c) Sản phẩm

Câu 1: A (hình giữa có nửa đĩa sáng; Mặt Trăng vẫn gần hình cầu, đây là phần sáng nhìn thấy từ Trái Đất).
Câu 2: C (Mặt Trăng là vệ tinh tự nhiên của Trái Đất, phản xạ ánh sáng Mặt Trời).
Câu 3: A (pha Mặt Trăng là phần được chiếu sáng nhìn thấy thay đổi theo vị trí tương đối).
Câu 4: Sai (pha thường do góc nhìn phần được chiếu sáng; bóng Trái Đất liên quan nguyệt thực, không phải các pha hằng tháng).
Câu 5: Mặt Trăng – vệ tinh tự nhiên của Trái Đất, phản xạ ánh sáng Mặt Trời; Pha Mặt Trăng – phần mặt được chiếu sáng nhìn thấy thay đổi theo vị trí tương đối; Trăng tròn – ta nhìn gần toàn bộ nửa mặt được Mặt Trời chiếu sáng.
Câu 6: Trăng tròn.

d) Tổ chức thực hiện

Hoạt động của giáo viên

Hoạt động của học sinh

Giáo viên
Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ
GV chiếu lần lượt các câu, nêu yêu cầu: làm cá nhân trong 3 phút rồi đối chiếu với bạn cùng bàn.
Học sinh
HS đọc câu hỏi và làm bài cá nhân vào vở.
Giáo viên
Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ
GV đi quanh lớp, quan sát HS làm bài và chú ý các câu HS dễ nhầm (câu 4 và câu 3).
Học sinh
HS làm bài cá nhân, đối chiếu với bạn cùng bàn và sửa đáp án nếu có khác biệt.
Giáo viên
Bước 3: Báo cáo, thảo luận
GV mời HS trả lời từng câu. Với câu 4, hỏi: “Vì sao không phải mọi pha đều do bóng Trái Đất?”.
Dự kiến HS trả lời: “Vì bóng Trái Đất chỉ gây nguyệt thực; các pha thay đổi do góc nhìn phần sáng”.
Học sinh
HS trả lời, giải thích lựa chọn; HS khác nhận xét, bổ sung.
Giáo viên
Bước 4: Kết luận, nhận định
GV nhận xét, chốt đáp án và nhấn mạnh: Mặt Trăng là vệ tinh tự nhiên phản xạ ánh sáng; pha là sự thay đổi phần sáng nhìn thấy; trăng tròn là một pha cụ thể.
Học sinh
HS đối chiếu, sửa đáp án vào vở nếu sai.

Hoạt động 4: Vận dụng · 8 phút

Giải thích tình huống và lập kế hoạch theo dõi pha trăng

a) Mục tiêu

HS vận dụng mô hình Mặt Trời – Trái Đất – Mặt Trăng để giải thích tình huống trăng lưỡi liềm; đề xuất cách theo dõi pha Mặt Trăng trong một tháng để tránh kết luận sai.

b) Nội dung

Nhiệm vụ 1 (trong lớp): Trở lại câu hỏi mở đầu: “Vì sao có đêm thấy trăng lưỡi liềm mà Mặt Trăng không bị mất một phần?”. HS giải thích dựa trên mô hình.
Nhiệm vụ 2 (về nhà): “Theo dõi pha trăng một tháng cần ghi những gì để tránh kết luận sai?”, HS lập bảng ghi chép gồm ngày, giờ, hướng, hình dạng phần sáng và thời tiết, sau đó quan sát ít nhất một tháng.

c) Sản phẩm

Nhiệm vụ 1: Hình cầu Mặt Trăng vẫn nguyên; ta chỉ thấy một phần nửa sáng từ góc nhìn trên Trái Đất, phần tối không tự phát sáng.
Nhiệm vụ 2: Ghi ngày, giờ, hướng, hình dạng phần sáng và thời tiết; ngày không thấy trăng có thể do mây hoặc vị trí, không ghi là Mặt Trăng biến mất.
Kết luận HS ghi vào vở: Mặt Trăng không bị mất một phần; chỉ có phần sáng nhìn thấy thay đổi theo góc nhìn.

d) Tổ chức thực hiện

Hoạt động của giáo viên

Hoạt động của học sinh

Giáo viên
Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ
GV nêu nhiệm vụ 1 và yêu cầu HS dùng kiến thức vừa học để giải thích. Sau đó giao nhiệm vụ 2 cho về nhà.
Học sinh
HS đọc nhiệm vụ, ghi nhiệm vụ 2 vào vở.
Giáo viên
Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ
GV cho HS làm việc cá nhân 3 phút với nhiệm vụ 1, sau đó gọi 1 – 2 HS trình bày.
Học sinh
HS viết lời giải ngắn: “Mặt Trăng vẫn tròn, ta chỉ thấy một phần nửa sáng do góc nhìn từ Trái Đất”.
Giáo viên
Bước 3: Báo cáo, thảo luận
GV hỏi thêm: “Nếu Mặt Trăng thật sự bị khuyết, điều gì sẽ xảy ra với hình dạng của nó trong đêm kế tiếp?”. Yêu cầu HS so sánh với mô hình.
Học sinh
HS trả lời dự kiến: “Nếu thật sự khuyết thì sẽ không hồi phục trong vài ngày, nhưng mô hình cho thấy hình cầu vẫn nguyên”.
Giáo viên
Bước 4: Kết luận, nhận định
GV chốt lời giải và nhấn mạnh: khi theo dõi pha trăng cần ghi đủ dữ kiện, không kết luận vội. Giao nhiệm vụ 2 về nhà.
Học sinh
HS ghi kết luận vào vở và nhận nhiệm vụ về nhà.

Phiếu học tập

Phiếu học tập số 1

Nhóm: …… Thành viên: ……
Nhiệm vụ: Quan sát mô phỏng “Mô hình Mặt Trời – Trái Đất – Mặt Trăng” và trả lời các câu hỏi sau.

Phần A. Mặt Trăng

Mặt Trăng có tự phát sáng không? Vì sao ta vẫn thấy Mặt Trăng sáng?
Nửa nào của Mặt Trăng luôn được Mặt Trời chiếu sáng?

Phần B. Các pha Mặt Trăng

Sắp xếp các pha theo thứ tự trong một chu kì (khoảng 29,5 ngày): trăng mới; lưỡi liềm cuối tháng; trăng tròn; lưỡi liềm đầu tháng; bán nguyệt; khuyết dần.
Hoàn thành bảng mô tả (ghi vào vở): Trăng mới – phần sáng …; Trăng tròn – ta nhìn thấy …; Lưỡi liềm đầu tháng – phần sáng nằm ở phía …

Phần C. Phân biệt

Vì sao các pha Mặt Trăng không phải do bóng Trái Đất che?
Trăng tròn là gì? Trăng tròn khác với Mặt Trăng và pha Mặt Trăng ở điểm nào?

Kết luận của nhóm (2 – 3 câu): ……

Hướng dẫn về nhà

Theo dõi pha Mặt Trăng trong ít nhất một tháng, mỗi tuần ít nhất 2 lần quan sát vào cùng một khoảng giờ tối.
Lập bảng ghi chép gồm: ngày, giờ, hướng nhìn, hình dạng phần sáng và thời tiết (nắng, mây, mưa…).
Khi một đêm không thấy trăng, ghi lý do có thể (có mây, bị vật che, chưa đến giờ quan sát…); không ghi là Mặt Trăng biến mất.
Cuối tháng, viết đoạn văn ngắn (5 – 7 câu) nêu nhận xét: phần sáng Mặt Trăng thay đổi như thế nào và vì sao; so sánh với chuỗi các pha đã học.
Ôn lại định nghĩa Mặt Trăng, pha Mặt Trăng, trăng tròn và học thuộc phần Ghi nhớ của bài.

Giáo án do NeoEdu soạn với sự hỗ trợ của AI, dựa trên nội dung bài học trên Học liệu. Thầy cô nên đọc lại và điều chỉnh cho phù hợp với học sinh của mình; bản Word để sửa trực tiếp.