Giáo án Bài 52. Chuyển động nhìn thấy của Mặt Trời. Thiên thể

Gợi mở vấn đề: HS nhận ra bóng cọc thay đổi theo thời gian trong ngày và đặt câu hỏi về nguyên nhân, từ đó xác định nhiệm vụ học tập của bài.

HS quan sát hình ảnh hoặc hiện tượng bóng cọc thực tế (cọc thẳng đứng trên nền phẳng) vào buổi sáng và gần trưa. GV nêu tình huống: “Buổi sáng bóng cọc thường dài, gần trưa ngắn hơn. Có thể dùng bóng để theo dõi gì?” HS trả lời câu hỏi định hướng: Bóng thay đổi theo điều gì? Mặt Trời có vị trí như thế nào trên bầu trời trong ngày?

Dự đoán ban đầu của HS: bóng thay đổi chiều dài và hướng do vị trí Mặt Trời thay đổi trong ngày. HS ghi nhiệm vụ bài học vào vở: tìm hiểu thiên thể, chuyển động nhìn thấy của Mặt Trời và nguyên nhân Trái Đất tự quay; giải thích tình huống bóng cọc.

Nêu được khái niệm thiên thể và mô tả được chuyển động nhìn thấy của Mặt Trời trong ngày.

HS làm việc theo cặp với Phiếu học tập số 1 (phần A). Nhiệm vụ: (1) Kể tên các thiên thể mà em biết và chỉ ra điểm chung của chúng. (2) Đọc thông tin sách, xác định hướng Mặt Trời mọc và lặn trên đĩa la bàn. (3) Trả lời câu hỏi: Trong ngày, Mặt Trời thường có vẻ đi theo hướng nào? Có phải Mặt Trời thực sự chuyển động quanh Trái Đất không? (Chỉ mô tả hiện tượng, chưa giải thích nguyên nhân.)

Kết quả ghi trong Phiếu học tập số 1 (phần A):

• Thiên thể là vật thể tự nhiên trong không gian như sao, hành tinh, vệ tinh.
• Chuyển động nhìn thấy: Mặt Trời thường có vẻ đi từ đông sang tây trong ngày.
• Mặt Trời mọc ở hướng đông, lặn ở hướng tây (ví dụ quan sát ở Hà Nội ngày xuân phân: mọc ở hướng đông lúc 6 giờ, lặn ở hướng tây lúc 18 giờ).
• Hiện tượng này là chuyển động nhìn thấy, không phải chuyển động thực của Mặt Trời.

Nêu được Trái Đất tự quay từ tây sang đông, tạo chu kì ngày đêm gần 24 giờ; giải thích được chuyển động nhìn thấy chủ yếu do Trái Đất tự quay.

HS quan sát mô phỏng 3D trong trang bài học NeoEdu (hoặc GV trình chiếu, cặp đôi theo dõi): quả địa cầu tự quay 15° mỗi giờ, Việt Nam đi vào vùng sáng lúc sáng và ra vùng tối lúc tối. Nhiệm vụ phần B của Phiếu học tập số 1: (1) Trái Đất tự quay theo hướng nào? (2) Một vòng quay hết khoảng bao lâu và tạo ra hiện tượng gì? (3) Vì sao Mặt Trời có vẻ đi từ đông sang tây khi Trái Đất tự quay từ tây sang đông? (4) Phân biệt: chuyển động nhìn thấy và Trái Đất tự quay khác nhau thế nào?

Kết quả ghi trong Phiếu học tập số 1 (phần B):

• Trái Đất tự quay từ tây sang đông.
• Trái Đất tự quay tạo chu kì ngày đêm gần 24 giờ.
• Trái Đất quay khoảng $15^\circ$ mỗi giờ; khi Trái Đất quay, Mặt Trời có vẻ đi từ đông sang tây.
• Chuyển động nhìn thấy là hiện tượng quan sát được từ mặt đất; Trái Đất tự quay là nguyên nhân chủ yếu của hiện tượng đó.
  Kết luận: Chuyển động nhìn thấy của Mặt Trời chủ yếu do Trái Đất tự quay; cần phân biệt quan sát từ người trên đất với chuyển động thực.

Vận dụng được kiến thức về thiên thể, chuyển động nhìn thấy và Trái Đất tự quay để trả lời các câu hỏi trắc nghiệm, ghép đôi và bác bỏ quan niệm sai.

HS làm nhanh các câu sau:

1. Trong bài này, thiên thể có đặc điểm nào? A. mọi đám mây trong khí quyển; B. vật thể tự nhiên trong không gian như sao, hành tinh, vệ tinh; C. chỉ là vật phát sáng tự thân.
2. Trong bài này, chuyển động nhìn thấy có đặc điểm nào? A. chứng minh Mặt Trời quay quanh Trái Đất mỗi ngày; B. do người đứng yên nên Trái Đất không quay; C. Mặt Trời thường có vẻ đi từ đông sang tây trong ngày.
3. Ghép: Thiên thể – vật thể tự nhiên trong không gian như sao, hành tinh, vệ tinh; Chuyển động nhìn thấy – Mặt Trời thường có vẻ đi từ đông sang tây trong ngày; Trái Đất tự quay – quay từ tây sang đông tạo chu kì ngày đêm gần 24 giờ.
4. Nhận định “Thấy Mặt Trời đi trên trời mỗi ngày chứng minh Trái Đất đứng yên” đúng hay sai? Vì sao?
5. “Quay từ tây sang đông tạo chu kì ngày đêm gần 24 giờ” mô tả thuật ngữ nào?

Đáp án:

1. B (vật thể tự nhiên trong không gian như sao, hành tinh, vệ tinh).
2. C (Mặt Trời thường có vẻ đi từ đông sang tây trong ngày).
3. Thiên thể là vật thể tự nhiên trong không gian như sao, hành tinh, vệ tinh; chuyển động nhìn thấy là Mặt Trời thường có vẻ đi từ đông sang tây trong ngày; Trái Đất tự quay là quay từ tây sang đông tạo chu kì ngày đêm gần 24 giờ.
4. Sai. Chuyển động biểu kiến chủ yếu do Trái Đất tự quay; cần phân biệt quan sát từ người trên đất với chuyển động thực. Kết luận đúng: sự đổi vị trí nhìn thấy của Mặt Trời trong ngày chủ yếu do Trái Đất tự quay.
5. Trái Đất tự quay.

Vận dụng được kiến thức để giải thích tình huống bóng cọc thay đổi trong ngày, nêu cách theo dõi Mặt Trời an toàn và giải thích vì sao không dùng kính lúp hay kính hiển vi để nhìn Mặt Trời.

Tình huống: “Buổi sáng bóng cọc thường dài, gần trưa ngắn hơn. Có thể dùng bóng để theo dõi gì?” HS trả lời theo nhóm bốn, sau đó trả lời câu hỏi: “Vì sao không dùng kính lúp hay kính hiển vi để nhìn Mặt Trời?”

Đáp án và kết luận của HS:

• Có thể theo dõi thay đổi hướng và độ cao biểu kiến của Mặt Trời, nếu cọc thẳng và nền phẳng.
• Không nhìn thẳng Mặt Trời để đo; chỉ theo dõi bóng trên đất, có sự hướng dẫn của giáo viên.
• Thiết bị tập trung ánh sáng như kính lúp, kính hiển vi có thể gây hỏng mắt; không nhìn trực tiếp Mặt Trời dù trời có mây.
  Kết quả đối chiếu: bóng dài khi Mặt Trời thấp, ngắn khi Mặt Trời cao.