Giáo án Bài 54. Hệ Mặt Trời

Huy động hiểu biết ban đầu của HS về các vật sáng trên bầu trời và xác định vấn đề cần giải quyết của bài: làm thế nào để biết vật sáng nào là sao, vật sáng nào là hành tinh.

GV nêu câu hỏi: “Em nhìn thấy những vật nào sáng trên bầu trời vào ban ngày và ban đêm? Theo em, vật nào trong số đó tự phát sáng?” HS nêu ý kiến cá nhân, sau đó trao đổi nhanh với bạn bàn bên cạnh.

Các ý kiến ban đầu của HS, ví dụ: “Mặt Trời tự phát sáng.” “Sao Kim sáng vào buổi tối nên có lẽ là sao.” Từ đó nêu được vấn đề: Mọi vật sáng trên trời đều là sao hay không?

Nêu được Mặt Trời là ngôi sao ở trung tâm hệ, phát sáng và tỏa năng lượng; nêu được hành tinh chuyển động quanh Mặt Trời, không tự phát sáng như sao; giải thích được vì sao độ sáng nhìn thấy không đủ để phân biệt sao với hành tinh.

HS quan sát mô phỏng 3D “Mô hình hệ Mặt Trời” trên trang bài học NeoEdu: xoay mô hình, quan sát Mặt Trời ở trung tâm và tám hành tinh quay quanh. HS làm việc theo cặp đôi, trả lời phần A của Phiếu học tập số 1: (1) Vật nào nằm ở trung tâm hệ? Vật đó có tự phát sáng không? (2) Các hành tinh chuyển động quanh vật nào? (3) Hành tinh có tự phát sáng như Mặt Trời không? Vì sao ta vẫn nhìn thấy chúng sáng?

• Mặt Trời là ngôi sao ở trung tâm hệ, phát sáng và tỏa năng lượng.
• Hành tinh chuyển động quanh Mặt Trời, không tự phát sáng như sao; hành tinh chủ yếu phản xạ ánh sáng Mặt Trời.
• Kết luận: độ sáng nhìn thấy không đủ để phân biệt sao với hành tinh; muốn biết một vật có phải sao hay không cần xét vật đó có tự phát sáng hay không.

Nêu được thứ tự tám hành tinh từ gần đến xa Mặt Trời; liệt kê được bốn hành tinh phía ngoài Sao Hỏa theo thứ tự xa dần; mô tả được chuyển động của Trái Đất và Sao Thủy quanh Mặt Trời qua thời gian.

Nhóm 4 HS nhận bộ thẻ tên tám hành tinh (Sao Thủy, Sao Kim, Trái Đất, Sao Hỏa, Sao Mộc, Sao Thổ, Sao Thiên Vương, Sao Hải Vương) và thực hiện: (1) Sắp xếp thẻ theo thứ tự từ gần đến xa Mặt Trời. (2) Quan sát mô phỏng: Trái Đất đi hết một vòng quanh Mặt Trời trong 365 ngày; trong thời gian đó Sao Thủy đi hơn bốn vòng. (3) Điền phần B của Phiếu học tập số 1.

• Thứ tự từ gần ra xa: Sao Thủy, Sao Kim, Trái Đất, Sao Hỏa, Sao Mộc, Sao Thổ, Sao Thiên Vương, Sao Hải Vương (hệ có tám hành tinh).
• Bốn hành tinh phía ngoài Sao Hỏa: Sao Mộc, Sao Thổ, Sao Thiên Vương, Sao Hải Vương.
• Trái Đất đi hết một vòng quanh Mặt Trời trong 365 ngày; Sao Thủy đi hơn bốn vòng trong cùng khoảng thời gian đó.

Vận dụng được khái niệm Mặt Trời, hành tinh, thứ tự hành tinh để trả lời trắc nghiệm, ghép khái niệm, nhận xét đúng sai và giải tình huống liệt kê hành tinh.

GV chiếu 8 câu bài tập (có thể làm trên bài tập tương tác của trang NeoEdu), HS làm cá nhân khoảng 5 phút rồi kiểm tra chéo với bạn cùng bàn: (1) Trong bài này, Mặt Trời có đặc điểm nào? A. ngôi sao ở trung tâm hệ, phát sáng và tỏa năng lượng; B. hành tinh lớn nhất; C. vệ tinh của Trái Đất. (2) Hành tinh có đặc điểm nào? A. chỉ chuyển động quanh Trái Đất; B. chuyển động quanh Mặt Trời, không tự phát sáng như sao; C. mọi vật sáng trên trời đều là sao. (3) Ghép khái niệm với đặc điểm tương ứng (Mặt Trời, Hành tinh, Thứ tự hành tinh). (4) “Mọi vật sáng nhìn thấy trên trời đều tự phát sáng như Mặt Trời.” Nhận định này đúng hay sai? (5) Chọn thuật ngữ mô tả “từ gần ra xa bắt đầu Sao Thủy, Sao Kim, Trái Đất, Sao Hỏa”. (6) Liệt kê tiếp bốn hành tinh phía ngoài Sao Hỏa theo thứ tự xa dần. (7) Một mô hình dùng bóng lớn nhỏ nhưng đặt khoảng cách đều có phản ánh đầy đủ tỉ lệ không? (8) Một bạn khẳng định “Mọi vật sáng nhìn thấy trên trời đều tự phát sáng như Mặt Trời”. Hãy bác bỏ bằng một lí do khoa học, chỉ ra một hệ quả của cách hiểu sai và viết lại kết luận đúng.

Đáp án: (1) A; (2) B; (3) Mặt Trời – ngôi sao ở trung tâm hệ, phát sáng và tỏa năng lượng; Hành tinh – chuyển động quanh Mặt Trời, không tự phát sáng như sao; Thứ tự hành tinh – từ gần ra xa bắt đầu Sao Thủy, Sao Kim, Trái Đất, Sao Hỏa. (4) Sai, vì hành tinh và Mặt Trăng chủ yếu phản xạ ánh sáng; độ sáng nhìn thấy không đủ phân biệt sao với hành tinh. (5) Thứ tự hành tinh. (6) Sao Mộc, Sao Thổ, Sao Thiên Vương, Sao Hải Vương; hệ có tám hành tinh. (7) Không; mô hình chỉ minh họa thứ tự, không theo tỉ lệ kích thước và khoảng cách, không suy ra khoảng cách thật. (8) Lí do: Mặt Trăng và hành tinh chủ yếu phản xạ ánh sáng Mặt Trời. Hệ quả: nếu chỉ dựa vào ánh sáng trên trời, ta sẽ gọi Sao Kim là ngôi sao theo nghĩa vật lí. Kết luận sửa: độ sáng nhìn thấy không xác định nguồn sáng; cần phân biệt sao tự phát sáng với vật phản xạ ánh sáng.
Gợi ý chấm câu 6 và 8: câu 6 chấm 40% xác định đúng dữ kiện và quan hệ khoa học, 40% suy luận theo mô hình, 20% kết luận; câu 8 chấm 40% lí do đúng, 30% hệ quả phù hợp, 30% phát biểu sửa đúng và không khẳng định quá mức.

Vận dụng được kiến thức về Mặt Trời, hành tinh và thứ tự hành tinh để đánh giá một mô hình hệ Mặt Trời trong thực tế và biết cách phân biệt sao với hành tinh khi quan sát bầu trời.

Nhóm 4 HS thảo luận tình huống: Nhà trường làm mô hình hệ Mặt Trời trên sân bằng các quả bóng có kích thước khác nhau, đặt cách đều nhau theo một hàng thẳng. Nhóm trả lời: (1) Mô hình này dùng để làm gì và có thể hiện đúng điều gì? (2) Mô hình có phản ánh đúng tỉ lệ kích thước và khoảng cách không? Vì sao? (3) Đề xuất một ghi chú cần đặt cạnh mô hình. Về nhà: quan sát bầu trời buổi tối, ghi lại một vật sáng và nêu cách em kiểm tra xem vật đó có tự phát sáng hay không.

• Mô hình giúp thể hiện thứ tự tám hành tinh từ gần đến xa Mặt Trời và vị trí Mặt Trời ở trung tâm.
• Mô hình không phản ánh đúng tỉ lệ; ví dụ Sao Hải Vương xa Mặt Trời gấp khoảng 30 lần Trái Đất trong khi mô hình cách đều không thể hiện điều đó. Không suy khoảng cách thật từ mô hình này.
• Ghi chú đề xuất: “Mô hình không theo tỉ lệ kích thước và khoảng cách; chỉ minh họa thứ tự các hành tinh.”
• Sản phẩm về nhà: ghi tên vật sáng quan sát được và kết luận có phải sao hay không, kèm lí do dựa trên việc vật đó có tự phát sáng hay không.