Giáo án Bài 55. Ngân Hà

Huy động hiểu biết sẵn có của HS về vị trí của Trái Đất trong vũ trụ, xác định vấn đề cần giải quyết của bài.

GV đặt câu hỏi: “Em đang ở trong lớp học, lớp học nằm trong trường, trường nằm trong địa phương. Vậy Trái Đất nằm trong thiên thể hay hệ thiên thể nào?” HS suy đoán theo cảm nhận, chưa cần đúng hoàn toàn.
Sau đó GV chiếu mô phỏng 3D (đĩa Ngân Hà, Mặt Trời, Hệ Mặt Trời) và nêu nhiệm vụ: “Hãy tìm hiểu Ngân Hà, Hệ Mặt Trời, thiên hà và sắp xếp chúng theo quy mô chứa nhau.”

HS nêu được dự đoán ban đầu về quan hệ chứa nhau giữa các thiên thể và xác định được hai nhiệm vụ: phân biệt các khái niệm và sắp xếp quy mô Trái Đất, Hệ Mặt Trời, Ngân Hà.
Ví dụ dự đoán dự kiến: “Trái Đất nằm trong Mặt Trời”, “Ngân Hà nhỏ hơn Hệ Mặt Trời”.

Nêu được khái niệm Ngân Hà, Hệ Mặt Trời, thiên hà và phân biệt ba khái niệm này.

HS làm việc nhóm 4, quan sát mô phỏng 3D và đọc phần khái niệm trong bài giảng trên trang NeoEdu. Nhóm hoàn thành Phiếu học tập số 1, phần A.
Câu hỏi GV đặt ra:

• Ngân Hà chứa những gì? Mặt Trời nằm ở đâu trong Ngân Hà?
• Hệ Mặt Trời là một hệ sao hay là toàn bộ vũ trụ? Hệ Mặt Trời gồm những thành phần nào?
• Thiên hà là gì? Ngân Hà có phải là một thiên hà không?
• Vì sao không nên nói Ngân Hà chỉ gồm tám hành tinh và Mặt Trời?

Kiến thức HS rút ra:

• Ngân Hà: thiên hà chứa Hệ Mặt Trời và rất nhiều ngôi sao.
• Hệ Mặt Trời: một hệ sao nằm trong Ngân Hà; Hệ Mặt Trời gồm Mặt Trời và các thiên thể quay quanh, trong đó có Trái Đất.
• Thiên hà: hệ rất lớn gồm nhiều sao cùng khí, bụi và các thành phần khác.
  Phân biệt: Ngân Hà là một thiên hà chứa Hệ Mặt Trời; Hệ Mặt Trời chỉ là một phần nhỏ của Ngân Hà; không đồng nhất Ngân Hà với hệ hành tinh vì Ngân Hà chứa rất nhiều hệ sao và các thành phần khác.
  Số liệu từ mô phỏng: Ngân Hà rộng khoảng 100 000 năm ánh sáng, chứa hàng trăm tỉ ngôi sao; Mặt Trời nằm cách tâm khoảng 26 000 năm ánh sáng.

Sắp xếp được quy mô chứa nhau: Trái Đất ⊂ Hệ Mặt Trời ⊂ Ngân Hà và giải thích được cơ sở của sự sắp xếp.

Các nhóm dùng bộ thẻ gồm Trái Đất, Hệ Mặt Trời, Ngân Hà, thiên hà để sắp xếp trên bảng khổ A3 theo quy mô chứa nhau, sau đó viết lí do bằng một câu ngắn. Nhóm hoàn thành Phiếu học tập số 1, phần B.
Câu hỏi GV đặt ra:

• Thiên thể nào nằm trong thiên thể nào?
• Vì sao không thể đặt Hệ Mặt Trời ra ngoài Ngân Hà?
• Vì sao không đồng nhất thiên hà với hệ hành tinh?

Sơ đồ đúng: Trái Đất nằm trong Hệ Mặt Trời; Hệ Mặt Trời nằm trong Ngân Hà; Ngân Hà là một thiên hà. Viết dưới dạng kí hiệu: Trái Đất $\subset$ Hệ Mặt Trời $\subset$ Ngân Hà.
Cơ sở: Hệ Mặt Trời chỉ là một chấm nhỏ trong Ngân Hà rộng khoảng 100 000 năm ánh sáng. Không đồng nhất thiên hà với hệ hành tinh vì thiên hà chứa rất nhiều sao, khí và bụi.

Vận dụng được khái niệm để trả lời trắc nghiệm, ghép khái niệm và nhận biết quan niệm sai.

HS làm cá nhân Phiếu học tập số 2, phần A (câu 1–5), sau đó đổi chéo với bạn cùng bàn để kiểm tra.
Bài tập:

1. Trong bài này, ngân hà có đặc điểm nào? A. một vệ tinh của Trái Đất; B. thiên hà chứa Hệ Mặt Trời và rất nhiều ngôi sao; C. tên khác của riêng Hệ Mặt Trời.
2. Trong bài này, Hệ Mặt Trời có đặc điểm nào? A. toàn bộ vũ trụ; B. một hành tinh đơn lẻ; C. một hệ sao nằm trong Ngân Hà.
3. Ghép khái niệm với đặc điểm tương ứng: Ngân Hà; Hệ Mặt Trời; Thiên hà (đặc điểm để ghép: hệ rất lớn gồm nhiều sao cùng khí, bụi và các thành phần khác; thiên hà chứa Hệ Mặt Trời và rất nhiều ngôi sao; một hệ sao nằm trong Ngân Hà).
4. Nhận xét đúng/sai: “Ngân Hà chỉ gồm tám hành tinh và Mặt Trời.”
5. Chọn thuật ngữ phù hợp: “hệ rất lớn gồm nhiều sao cùng khí, bụi và các thành phần khác” mô tả {{1}}.

Đáp án:

1. B (Ngân Hà: thiên hà chứa Hệ Mặt Trời và rất nhiều ngôi sao).
2. C (Hệ Mặt Trời: một hệ sao nằm trong Ngân Hà).
3. Ngân Hà – thiên hà chứa Hệ Mặt Trời và rất nhiều ngôi sao; Hệ Mặt Trời – một hệ sao nằm trong Ngân Hà; Thiên hà – hệ rất lớn gồm nhiều sao cùng khí, bụi và các thành phần khác.
4. Sai. Đó là sự nhầm lẫn với Hệ Mặt Trời; Ngân Hà chứa rất nhiều hệ sao và các thành phần khác.
5. Thiên hà.

Giải thích được hiện tượng khó thấy dải Ngân Hà ở thành phố và nêu điều kiện quan sát an toàn.

HS trả lời câu hỏi trong Phiếu học tập số 2, phần B: “Vì sao từ thành phố nhiều đèn khó thấy dải Ngân Hà hơn nơi trời tối?” và nêu một điều kiện quan sát an toàn. Đây cũng là nhiệm vụ về nhà nếu HS muốn quan sát thực tế cùng người lớn.

Lời giải dự kiến: Ánh sáng nhân tạo từ đèn thành phố làm nền trời sáng lên, làm giảm độ tương phản giữa dải Ngân Hà và nền trời, khiến các nguồn sáng yếu như sao mờ khó nhận ra. Nơi trời tối, nền trời tối làm dải Ngân Hà nổi rõ hơn.
Điều kiện an toàn: quan sát ở địa điểm an toàn cùng người lớn, không đi xa hoặc leo cao ban đêm.