Giáo án Bài 39. Tìm hiểu sinh vật ngoài thiên nhiên

Huy động kinh nghiệm của HS về việc ghi nhận sinh vật ở nhiều vị trí và nêu được vấn đề: có thể cộng số loài của các ô để có số loài toàn khu hay không.

GV nêu tình huống: “Nhóm bạn khảo sát ba ô cùng 1 m² trong sân trường, ô 1 có 3 loài, ô 2 có 5 loài, ô 3 có 4 loài. Bạn An cho rằng khu vực có $3+5+4=12$ loài. Em có đồng ý không?”. HS trả lời nhanh, ghi dự đoán vào vở và nêu lí do ngắn gọn.

Mỗi HS ghi được một dự đoán (đồng ý hoặc không đồng ý) và một lí do sơ bộ. Từ đó xác định nhiệm vụ bài học: phân biệt ba khái niệm khảo sát và cách xử lí số liệu khi các ô có loài trùng.

HS nêu được khái niệm và phân biệt được tuyến khảo sát, ô quan sát và kết luận giới hạn qua ví dụ cụ thể.

HS làm việc theo cặp đôi, hoàn thành Phiếu học tập số 1: nối khái niệm với đặc điểm và với ví dụ trong sân trường. Các khái niệm: (1) Tuyến khảo sát; (2) Ô quan sát; (3) Kết luận giới hạn. Đặc điểm: A. đường đi được xác định trước để ghi nhận có hệ thống; B. diện tích xác định dùng so sánh ghi nhận giữa các vị trí; C. chỉ khái quát trong phạm vi thời gian và cách khảo sát. Ví dụ: a) Đi dọc hàng rào và ghi các loài gặp trên đường đã vạch; b) Khoanh một khung 1 m² ở góc sân và so sánh với khung 1 m² ở bồn cỏ; c) Kết luận “Buổi sáng ngày 10 tháng 3, khu A có 6 loài thực vật được ghi nhận”.

Kết quả nối đúng: (1) với a; (2) với b; (3) với c, kèm lời giải thích một câu: tuyến khảo sát xác định đường đi, ô quan sát xác định diện tích so sánh, kết luận giới hạn không được khái quát ra ngoài thời gian và cách khảo sát đã dùng. HS ghi vào vở: “Tuyến khảo sát: đường đi được xác định trước để ghi nhận có hệ thống. Ô quan sát: diện tích xác định dùng so sánh ghi nhận giữa các vị trí. Kết luận giới hạn: chỉ khái quát trong phạm vi thời gian và cách khảo sát.”

HS xử lí được dữ liệu ba ô quan sát: tính số loài trung bình mỗi ô, hợp nhất danh sách và giải thích vì sao không cộng máy móc.

GV dùng mô phỏng 3D tương tác trên trang bài học NeoEdu: khảo sát lần lượt ba ô cùng 1 m²: ô 1 có loài A, B, C; ô 2 có loài A, C, D, E, F; ô 3 có loài A, B, D, F. Nhóm 4 HS điền Phiếu học tập số 2 gồm: số loài mỗi ô, tổng khi cộng máy móc, danh sách hợp nhất, số loài khác nhau và số loài trung bình mỗi ô. Lưu ý: dữ liệu này là dữ liệu minh họa, không phải kết quả quan sát của HS.

Phiếu học tập số 2 hoàn thành: Ô 1: 3 loài; Ô 2: 5 loài; Ô 3: 4 loài. Cộng máy móc: $3+5+4=12$ lượt. Danh sách hợp nhất (loại trùng): A, B, C, D, E, F, tức 6 loài khác nhau. Trung bình số loài mỗi ô: $\dfrac{3+5+4}{3}=4$ loài/ô. Kết luận HS ghi: “Không cộng 12 loài vì loài A, B, D, F xuất hiện ở nhiều ô; số loài khác nhau toàn khu là 6; trung bình là chỉ tiêu khác, không thay thế số loài toàn khu.”

HS vận dụng ba khái niệm và cách xử lí số liệu để trả lời đúng các bài tập trong bài; bác bỏ được quan niệm sai về việc cộng số loài.

Bài 1: Tuyến khảo sát có đặc điểm nào? A. đường đi được xác định trước để ghi nhận có hệ thống; B. đi ngẫu nhiên không ghi vị trí; C. bắt buộc phải vào nơi nguy hiểm.
Bài 2: Ô quan sát có đặc điểm nào? A. một loài bất kì trong mẫu; B. diện tích xác định dùng so sánh ghi nhận giữa các vị trí; C. toàn bộ khu rừng không cần ranh giới.
Bài 3: Ghép khái niệm với đặc điểm: tuyến khảo sát, ô quan sát, kết luận giới hạn.
Bài 4: Cộng số loài ở từng ô luôn cho số loài khác nhau của toàn khu. Đúng hay sai?
Bài 5: “Chỉ khái quát trong phạm vi thời gian và cách khảo sát” mô tả khái niệm nào?
Bài 7: Dữ liệu minh họa ba ô cùng 1 m² có 3, 5, 4 loài thực vật. Trung bình số loài mỗi ô là bao nhiêu; có cộng thành 12 loài toàn khu không?
Bài 9: Một bạn khẳng định: “Cộng số loài ở từng ô luôn cho số loài khác nhau của toàn khu.” Hãy bác bỏ bằng một lí do khoa học, chỉ ra một hệ quả của cách hiểu sai và viết lại kết luận đúng.

Đáp án: Bài 1: A. Bài 2: B. Bài 3: tuyến khảo sát – đường đi được xác định trước để ghi nhận có hệ thống; ô quan sát – diện tích xác định dùng so sánh ghi nhận giữa các vị trí; kết luận giới hạn – chỉ khái quát trong phạm vi thời gian và cách khảo sát. Bài 4: Sai, vì một loài có thể xuất hiện ở nhiều ô, phải hợp nhất danh sách và loại trùng. Bài 5: kết luận giới hạn. Bài 7: trung bình $\dfrac{3+5+4}{3}=4$ loài/ô; không cộng thành 12 loài khác nhau vì các ô có thể trùng loài. Bài 9: lí do: ba ô có thể cùng chứa loài A nên cộng sẽ đếm A nhiều lần; hệ quả: chẳng hạn ô 1 có A, B và ô 2 có A, C, cộng được 4 lượt nhưng chỉ có 3 loài khác nhau; kết luận đúng: muốn đếm số loài toàn khu, phải hợp danh sách và loại trùng; trung bình mỗi ô là chỉ tiêu khác.

HS vận dụng kiến thức về tuyến, ô và kết luận giới hạn để lập đề xuất khảo sát sân trường trong 20 phút, không lấy mẫu sống và an toàn.

Nhóm 4 HS lập đề xuất khảo sát sân trường trong 20 phút, gồm: chọn ba ô cùng diện tích 1 m² ở nơi được phép; ghi thời gian, điều kiện ánh sáng, tên hoặc mã mẫu, số cá thể; chụp ảnh, không bẻ cây; ghi mẫu chưa định danh; so sánh các ô; nêu giới hạn của một buổi khảo sát. Đề xuất phải có mục an toàn: không hái cây lạ, không giẫm bồn cây, không khảo sát nơi giao thông hoặc nước sâu.

Bản đề xuất của nhóm gồm: (1) vị trí ba ô 1 m² được GV cho phép; (2) bảng ghi mẫu gồm thời gian, ánh sáng, mã mẫu, số cá thể, ảnh chụp; (3) cách hợp nhất danh sách loại trùng; (4) mục An toàn; (5) ít nhất một câu nêu giới hạn kết luận, ví dụ: “Kết luận chỉ đúng cho ba ô và buổi khảo sát này.” Nếu nhóm chưa khảo sát thực tế, ghi rõ “phân tích dữ liệu minh họa”, không nhận là số liệu của bản thân.