Giáo án Bài 40. Lực là gì?

Huy động kiến thức nền và tạo tình huống để HS nhận ra cần xác định dấu hiệu nhận biết có tác dụng lực.

GV chiếu mô phỏng Khay bóng: quả bóng lăn thẳng với tốc độ 40 cm/s; cần gạt đẩy quả bóng lệch sang trái 30°. HS quan sát và trả lời câu hỏi: “Quả bóng có chịu tác dụng của lực không? Dựa vào dấu hiệu nào em kết luận?”

HS nêu được dự đoán ban đầu và nhận ra: quả bóng đổi hướng chuyển động dù tốc độ vẫn 40 cm/s, nên có tác dụng lực; không cần tốc độ tăng mới có lực. Đây là câu hỏi mở để dẫn vào bài.

Nêu được lực là tác dụng đẩy hoặc kéo của vật này lên vật khác; nêu được tác dụng của lực là đổi chuyển động hoặc làm vật biến dạng.

HS hoạt động theo cặp đôi, quan sát mô phỏng Khay bóng (đẩy bóng) và Bàn ép (bóp quả bóng cao su), hoàn thành Phiếu học tập số 1 với các câu hỏi: (1) Vật nào đẩy hoặc kéo vật nào? (2) Lực làm thay đổi gì ở vật bị tác dụng? (3) Điều gì xảy ra với quả bóng cao su khi bị ép? (4) Có thể xếp các ví dụ trên vào nhóm “đổi chuyển động” hay “làm biến dạng”?

Kiến thức HS rút ra: Lực là tác dụng đẩy hoặc kéo của vật này lên vật khác. Tác dụng của lực: có thể đổi chuyển động hoặc làm vật biến dạng. Ví dụ: cần gạt đẩy quả bóng là lực đổi chuyển động; tấm ép làm quả bóng cao su bẹp là lực làm biến dạng. Hoàn thành đúng Phiếu học tập số 1.

Nêu được lực kế là dụng cụ đo lực theo đơn vị newton; nhận biết lực làm đổi tốc độ và đo được bằng lực kế.

GV chiếu mô phỏng Xe lăn trên ray kéo bằng lực kế (thang 0 – 1 N): lực kế kéo xe đứng yên với lực $0{,}5\,\mathrm{N}$, xe chạy nhanh dần. HS trả lời: (1) Lực kế đo đại lượng nào, đơn vị là gì? (2) Lực làm xe thay đổi điều gì? (3) Vì sao lực kế có thể dùng để đo lực kéo?

Kiến thức HS rút ra: Lực kế là dụng cụ đo lực theo đơn vị newton ($\mathrm{N}$). Lực kéo $0{,}5\,\mathrm{N}$ làm xe đứng yên chạy nhanh dần, tức là làm thay đổi tốc độ, đồng thời đo được bằng lực kế.

Giải thích được vì sao đứng yên không đồng nghĩa với không chịu lực; nhận diện và bác bỏ quan niệm sai “vật đứng yên chắc chắn không chịu lực nào”.

GV chiếu mô phỏng Quyển sách đứng yên trên khối đỡ với hai mũi tên lực hút và lực đỡ. HS trả lời: (1) Quyển sách có chịu lực nào không? (2) Vì sao nhìn sách đứng yên không đủ để kết luận không có lực? (3) Nếu bỏ khối đỡ, sách sẽ thế nào và điều đó cho thấy điều gì?

Kiến thức HS rút ra: Quyển sách đứng yên vẫn chịu trọng lực (lực hút) hướng xuống và lực đỡ của bàn hướng lên; hai tác dụng này cân bằng nên sách đứng yên. Đứng yên không có nghĩa không chịu lực. Quan niệm sai cần bỏ: vật đứng yên chắc chắn không chịu lực nào.

Củng cố khái niệm lực, tác dụng của lực, lực kế; nhận biết đúng sai về quan niệm “vật đứng yên không chịu lực”.

HS làm bài tập 1, 2, 3, 4, 5 trong sách và bài tập 8 (bác bỏ quan niệm sai) dưới dạng trắc nghiệm và nhận định, sau đó đối chiếu với đáp án. Đề và đáp án: (1) Lực có đặc điểm nào? A. là khối lượng của vật; B. tác dụng đẩy hoặc kéo của vật này lên vật khác; C. chỉ xuất hiện khi có tiếp xúc → Đáp án B. (2) Tác dụng của lực có đặc điểm nào? A. luôn làm vật nhanh lên; B. không thể làm vật đổi hướng; C. có thể đổi chuyển động hoặc làm vật biến dạng → Đáp án C. (3) Ghép: Lực – tác dụng đẩy hoặc kéo của vật này lên vật khác; Tác dụng của lực – có thể đổi chuyển động hoặc làm vật biến dạng; Lực kế – dụng cụ đo lực theo đơn vị newton. (4) “Vật đứng yên chắc chắn không chịu lực nào.” → Sai. (5) “Dụng cụ đo lực theo đơn vị newton” mô tả: lực kế. (8) Bác bỏ: sách đứng yên chịu trọng lực xuống và lực đỡ lên; nếu suy không có lực, không giải thích được sách rơi khi bỏ bàn; kết luận sửa: đứng yên có thể do các tác dụng cân bằng, không chứng minh vắng lực.

HS chọn đúng: (1) B; (2) C; (3) Lực – tác dụng đẩy hoặc kéo; Tác dụng của lực – đổi chuyển động hoặc làm biến dạng; Lực kế – đo lực theo newton; (4) Sai; (5) lực kế. Bài 8: lí do đúng là sách trên bàn vẫn chịu lực hút và lực đỡ; hệ quả: sách rơi khi bỏ bàn không giải thích được nếu không có lực; kết luận sửa: đứng yên có thể do các tác dụng cân bằng.

Vận dụng kiến thức về lực, tác dụng của lực và lực kế để phân tích tình huống quả bóng và đo một lực kéo trong thực tế.

Tình huống 1 (lớp): Một quả bóng đang đi thẳng bị đá lệch sang trái mà tốc độ gần như không đổi. Có tác dụng lực không? Hãy nêu dấu hiệu và giải thích. Tình huống 2 (về nhà, bổ sung): Dùng lực kế kéo một hộp nhựa nhẹ hoặc quyển sách trên mặt bàn nhẵn; ghi số đo lực kế khi hộp bắt đầu chuyển động và khi hộp đứng yên, nêu tác dụng của lực kéo.

Tình huống 1: Có tác dụng lực; hướng chuyển động thay đổi là bằng chứng của tác dụng lực, không cần tốc độ tăng mới có lực. Tình huống 2: HS ghi số đo lực kế bằng newton, nêu được lực kéo có thể làm vật chuyển động hoặc đổi chuyển động; ghi số liệu trung thực vào vở thực hành.