Giáo án Bài 37. Thực hành: Quan sát và nhận biết một số nhóm động vật ngoài thiên nhiên

Huy động hiểu biết ban đầu về đặc điểm nhận dạng và cách quan sát động vật ngoài thiên nhiên, từ đó xác định nhiệm vụ của bài thực hành.

GV đưa tình huống: “Mẫu A có 6 chân và 3 phần cơ thể; mẫu B có 8 chân và 2 phần chính. Hai mẫu thuộc nhóm nào?”. Sau đó GV hỏi: “Nếu khi khảo sát sân trường em gặp tổ ong hoặc rắn, em cần làm gì?”. HS trả lời nhanh, không cần đúng hết.

HS nêu được: mẫu A (6 chân, 3 phần cơ thể) thuộc nhóm côn trùng; mẫu B (8 chân, 2 phần chính) thuộc nhóm nhện. Khi gặp tổ ong hoặc rắn cần giữ khoảng cách, không chạm vào, rời khu vực theo hướng dẫn của GV. Nhiệm vụ của bài: quan sát không xâm hại, ghi nhật kí khảo sát, xếp nhóm dựa trên đặc điểm nhận dạng.

Nêu được khái niệm quan sát không xâm hại và các nội dung cần ghi trong nhật kí khảo sát.

HS làm việc theo cặp đôi với Phiếu học tập số 1: (A) ghép khái niệm với đặc điểm tương ứng; (B) điền mẫu nhật kí khảo sát gồm thời gian, địa điểm, sinh cảnh, đặc điểm thấy được; (C) trả lời câu hỏi: “Vì sao không được bắt động vật để xem rõ hơn?”.

• Quan sát không xâm hại: ghi hình hoặc mô tả từ khoảng cách an toàn.
• Đặc điểm nhận dạng: số chân, vỏ, cánh và cấu tạo cơ thể hỗ trợ xếp nhóm.
• Nhật kí khảo sát: ghi thời gian, địa điểm, sinh cảnh và đặc điểm thấy được.
• Không bắt động vật vì có thể gây hại cho con vật và vi phạm nguyên tắc an toàn; quan sát từ xa vẫn đủ để ghi nhận và xếp nhóm.

Vận dụng đặc điểm nhận dạng để xếp nhóm động vật quan sát được; giải thích khả năng phát hiện phụ thuộc thời gian, thời tiết và tập tính.

GV mở mô phỏng Diorama sân trường trong trang bài học NeoEdu. Nhóm 4 HS cùng đi dọc tuyến khảo sát (mô phỏng 20 phút), ghi nhật kí theo Phiếu học tập số 2. Câu hỏi gợi ý: (1) Sau 5 phút đầu, nhóm có gặp con vật nào không? (2) Con kiến có 6 chân, 3 phần cơ thể thuộc nhóm nào? (3) Nhện trên lưới có 8 chân, 2 phần chính thuộc nhóm nào? (4) Vì sao buổi sáng gặp chim sẻ nhưng trưa nắng chỉ thấy bướm, không thấy chim? (5) Vì sao sau mưa lại gặp ốc sên và giun đất?

• Kiến: 6 chân, 3 phần cơ thể → côn trùng. Chưa ghi nhận con vật nào trong 5 phút đầu không có nghĩa là khu vực không có động vật.
• Nhện trên lưới: 8 chân, 2 phần chính → nhóm nhện, không phải côn trùng.
• Buổi sáng gặp chim sẻ; trưa nắng thấy bướm nhưng không thấy chim; sau mưa gặp ốc sên và giun đất bò lên mặt đất: khả năng phát hiện phụ thuộc thời gian, thời tiết và tập tính.
• Chim sẻ, bướm, ốc sên, giun đất: chỉ ghi đặc điểm thấy được, chỉ xếp nhóm khi có đủ dữ liệu về số chân, vỏ, cánh, cấu tạo cơ thể.
• Nhật kí đầy đủ bốn mục: thời gian, nơi gặp, đặc điểm, nhóm xếp được; luôn giữ khoảng cách an toàn.

Củng cố khái niệm quan sát không xâm hại, đặc điểm nhận dạng, nhật kí khảo sát và cách lập luận khi xếp nhóm, nhận biết quan niệm sai về khảo sát ngắn.

HS làm các bài sau: (1) Quan sát không xâm hại có đặc điểm nào? A. chạm động vật lạ bằng tay trần; B. ghi hình hoặc mô tả từ khoảng cách an toàn; C. bắt mọi loài để xem rõ. (2) Đặc điểm nhận dạng có đặc điểm nào? A. chỉ dựa tên gọi dân gian; B. chỉ dựa màu ngoài; C. số chân, vỏ, cánh và cấu tạo cơ thể hỗ trợ xếp nhóm. (3) Ghép: quan sát không xâm hại / đặc điểm nhận dạng / nhật kí khảo sát với mô tả tương ứng. (4) “Không tìm thấy động vật trong 5 phút chứng minh khu vực không có động vật” đúng hay sai? (5) Mẫu A có 6 chân và 3 phần cơ thể; mẫu B có 8 chân và 2 phần chính. Xếp nhóm thận trọng.

Đáp án:
(1) B. Quan sát không xâm hại là ghi hình hoặc mô tả từ khoảng cách an toàn.
(2) C. Số chân, vỏ, cánh và cấu tạo cơ thể hỗ trợ xếp nhóm.
(3) Quan sát không xâm hại – ghi hình hoặc mô tả từ khoảng cách an toàn; Đặc điểm nhận dạng – số chân, vỏ, cánh và cấu tạo cơ thể hỗ trợ xếp nhóm; Nhật kí khảo sát – ghi thời gian, địa điểm, sinh cảnh và đặc điểm thấy được.
(4) Sai. Khả năng phát hiện phụ thuộc thời gian, thời tiết và tập tính; khảo sát ngắn chỉ cho biết chưa ghi nhận. Cách hiểu sai có thể làm bỏ sót loài hoạt động ban đêm. Viết lại: “Trong 5 phút chưa ghi nhận con vật nào; cần khảo sát lặp lại ở thời điểm và vị trí khác, không quấy rối động vật.”
(5) A phù hợp côn trùng; B phù hợp nhện. Đây là căn cứ xếp nhóm, chưa đủ xác định tên loài.

Vận dụng quy trình khảo sát an toàn để ghi nhật kí và xếp nhóm động vật ở sân trường; xử lí được tình huống gặp tổ ong hoặc rắn.

Trong lớp: HS trả lời câu hỏi “Gặp tổ ong hoặc rắn trong lúc khảo sát cần làm gì?”. Sau đó GV hướng dẫn quy trình khảo sát thực địa: đi theo tuyến sân trường do GV chọn, ghi thời gian, nơi gặp, số chân, số cánh, vỏ của mỗi mẫu; chụp từ xa; đối chiếu để xếp nhóm, không bắt động vật; không đến nước sâu, không chạm tổ ong, rắn hoặc động vật lạ. Nếu không đi thực địa được, HS dùng ảnh do GV cung cấp và phân tích dữ liệu minh họa.

• Xử lí tình huống: giữ khoảng cách, không chọc phá hay bắt, rời khu vực theo GV; an toàn quan trọng hơn thu đủ mẫu; dùng ảnh được cung cấp thay thế.
• Bảng kết quả gồm: tên mẫu hoặc điều kiện, thời gian, nơi gặp, số chân/cánh/vỏ, nhóm xếp được, nhận xét và điều còn chưa chắc chắn.
• Nếu chưa đi thực địa, ghi rõ “phân tích dữ liệu minh họa”, không ghi như số liệu đo của bản thân.