Giáo án Bài 35. Thực hành: Quan sát và phân biệt một số nhóm thực vật

Huy động hiểu biết sẵn có của HS về các nhóm thực vật và xác định nhiệm vụ phân biệt rêu, dương xỉ, hạt kín trong giờ thực hành.

GV chiếu hoặc đưa bốn mẫu (ảnh hoặc mẫu thật): đám rêu, lá dương xỉ, cành thông, cây đậu có hoa. GV đặt câu hỏi: “Mẫu nào có nón? Mẫu nào có hoa hoặc quả? Mẫu nào có lá mang túi bào tử ở mặt dưới? Mẫu nào thấp, sống thành đám nhỏ?” HS trả lời nhanh theo cặp đôi, sau đó nêu nhiệm vụ của tiết học: phân biệt ba nhóm và xếp nhóm cho mẫu A, B, C.

Dự kiến HS nêu được: thông có nón và hạt lộ; cây đậu có hoa và quả chứa hạt; dương xỉ có lá lớn, có thể thấy túi bào tử ở mặt dưới lá; rêu thấp, sống thành đám nhỏ. Từ đó HS xác định mục tiêu: dựa vào bộ phận sinh sản để phân biệt, không dựa vào chiều cao cây.

Nêu được đặc điểm nhận biết của từng nhóm (rêu, dương xỉ, hạt kín) và lập bảng so sánh bào tử – hạt – hoa/quả.

HS làm việc theo nhóm 4 người, mỗi nhóm quan sát mẫu (hoặc ảnh) rêu, dương xỉ, cành thông, cây đậu bằng kính lúp, sau đó hoàn thành Phiếu học tập số 1. Các câu hỏi chính: (1) Mẫu rêu có dạng gì, cơ quan có đơn giản không, thông tin sinh sản là gì? (2) Mẫu dương xỉ có lá như thế nào, túi bào tử nằm ở đâu? (3) Mẫu hạt kín có hoa hoặc quả chứa hạt không? Mẫu thông có hạt lộ không? Đối với mẫu chưa quan sát trực tiếp, HS dùng ảnh bổ sung hoặc mô phỏng NeoEdu.

Bảng ghi đặc điểm nhận biết như sau:

• Mẫu rêu: sống thành đám nhỏ; cơ quan đơn giản; sinh sản bằng bào tử; không có mạch dẫn điển hình.
• Mẫu dương xỉ: có lá, thấy túi bào tử ở mặt dưới lá trưởng thành; sinh sản bằng bào tử.
• Mẫu hạt kín: có hoa hoặc quả chứa hạt (ví dụ cây đậu).
• Kết luận HS rút ra: nhận biết dựa vào bộ phận sinh sản và thông tin sinh sản; chiều cao không đủ để phân biệt.

Xếp đúng nhóm cho tình huống A, B, C; giải thích được vì sao không thấy cơ quan sinh sản không có nghĩa là cây không có cơ quan đó.

GV nêu tình huống: “Mẫu A có nón và hạt lộ, B có quả chứa hạt, C có túi bào tử dưới lá. Hãy xếp nhóm.” HS điền Phiếu học tập số 2. Sau đó GV chiếu mô phỏng 3D “Khay quan sát” trên NeoEdu: kính lúp đi qua bốn mẫu và phiếu ghi điền dần từng dòng; GV hỏi: “Nếu một cây non, ngoài mùa, chưa thấy hoa thì có kết luận được gì? Vì sao?”

Đáp án xếp nhóm:

• Mẫu A: hạt trần (có nón, hạt lộ, ví dụ thông).
• Mẫu B: hạt kín (có quả chứa hạt, ví dụ cây đậu).
• Mẫu C: phù hợp dương xỉ (có túi bào tử dưới lá).
  Kết luận: các đặc điểm sinh sản có giá trị hơn chỉ so độ cao cây.
  Lưu ý: cây chưa thấy hoa có thể còn non hoặc ngoài mùa hoa; chưa đủ bằng chứng để kết luận, phải ghi rõ bằng chứng còn thiếu.

Vận dụng đặc điểm nhận biết ba nhóm để làm đúng các câu hỏi luyện tập và tự kiểm tra kết quả.

HS làm nhanh các câu sau (dùng bài tập đã cho trong bài học):

1. Trong bài này, mẫu rêu có đặc điểm nào? A. chỉ dựa nơi ẩm là đủ định loại; B. mọi cây thấp đều là rêu; C. cần quan sát dạng đám nhỏ, cơ quan đơn giản và thông tin sinh sản.
2. Trong bài này, mẫu dương xỉ có đặc điểm nào? A. có thể thấy túi bào tử ở mặt dưới lá trưởng thành; B. quả luôn chứa hạt ở mặt dưới lá; C. mọi lá đều có hoa.
3. Ghép khái niệm với đặc điểm tương ứng: mẫu rêu, mẫu dương xỉ, mẫu hạt kín với đặc điểm tương ứng.
4. Cây chưa thấy hoa trong một lần khảo sát chắc chắn không có hoa. Đúng hay sai?
5. Chọn thuật ngữ phù hợp: “có bằng chứng hoa hoặc quả chứa hạt” mô tả {{1}}.
   HS làm Phiếu học tập số 2, phần Luyện tập.

Đáp án:

1. C. (Mẫu rêu: cần quan sát dạng đám nhỏ, cơ quan đơn giản và thông tin sinh sản.)
2. A. (Mẫu dương xỉ: có thể thấy túi bào tử ở mặt dưới lá trưởng thành.)
3. Mẫu rêu – cần quan sát dạng đám nhỏ, cơ quan đơn giản và thông tin sinh sản; mẫu dương xỉ – có thể thấy túi bào tử ở mặt dưới lá trưởng thành; mẫu hạt kín – có bằng chứng hoa hoặc quả chứa hạt.
4. Sai. (Quan sát một thời điểm không bao quát vòng đời; không thấy không đồng nghĩa không tồn tại.)
5. Mẫu hạt kín.

Vận dụng kiến thức để bác bỏ quan niệm sai và viết kết luận đúng, ghi rõ bằng chứng còn thiếu khi quan sát mẫu chưa đầy đủ.

GV nêu tình huống: “Một bạn khẳng định: ‘Cây chưa thấy hoa trong một lần khảo sát chắc chắn không có hoa.’ Hãy bác bỏ bằng một lí do khoa học, chỉ ra một hệ quả của cách hiểu sai và viết lại kết luận đúng.” HS làm việc cá nhân, sau đó chia sẻ với bạn cùng bàn. Về nhà: HS quan sát một cây quanh nhà hoặc trường (có thể chụp ảnh, không bẻ cây), xếp nhóm sơ bộ và ghi rõ bằng chứng đã có và bằng chứng còn thiếu.

Dự kiến sản phẩm của HS:

• Lí do khoa học: quan sát một thời điểm không bao quát vòng đời; không thấy không đồng nghĩa không tồn tại.
• Hệ quả của cách hiểu sai: cây có thể còn non hoặc ngoài mùa hoa, nếu kết luận từ một buổi sẽ loại nhầm cây hạt kín.
• Kết luận đúng: chưa thấy hoa không đồng nghĩa cây không bao giờ có hoa; cần quan sát thêm hoặc tư liệu định danh, ghi rõ bằng chứng còn thiếu.