Giáo án Bài 34. Thực vật

Huy động kiến thức nền về rễ, thân, lá, mạch dẫn và cách sinh sản; từ tình huống thực tế, HS nhận ra cần có tiêu chí phân biệt rõ ràng để không nhầm lẫn các nhóm thực vật.

GV đưa tình huống: “Cây dương xỉ có mạch dẫn nhưng không có hạt. Nên phân biệt với rêu bằng gì?” GV hỏi thêm: “Theo em, mạch dẫn có phải là tiêu chí duy nhất để phân nhóm thực vật không?” HS suy nghĩ cá nhân 1 phút, ghi dự đoán vào vở.

HS nêu được dự đoán ban đầu, ví dụ: “Dương xỉ có rễ, thân, lá rõ ràng, còn rêu thì không”; “Có thể dựa vào mạch dẫn hoặc cách sinh sản”. Từ đó nhận ra cần xác định nhiều tiêu chí, không chỉ dựa vào chiều cao hay hình dạng.

HS nêu được đặc điểm rêu là thực vật không có mạch dẫn điển hình, sinh sản bằng bào tử; giải thích được dương xỉ có mạch dẫn rõ hơn nhưng vẫn sinh sản bằng bào tử, từ đó phân biệt được rêu với dương xỉ.

HS hoạt động theo cặp, dùng mô phỏng 3D “Bốn nhóm thực vật trên bốn bệ” trong trang bài học NeoEdu. Bước 1: Bật tiêu chí mạch dẫn, quan sát rêu và dương xỉ; nhấc cây lên, quan sát rễ giả của rêu và rễ thật của dương xỉ. Bước 2: Quan sát cách rêu và dương xỉ sinh sản (tung bào tử từ túi bào tử). Bước 3: Hoàn thành Phiếu học tập số 1 (phần A).

Kết quả trong Phiếu học tập số 1 (phần A):

• Rêu: không có mạch dẫn điển hình; có rễ giả; sinh sản bằng bào tử, túi bào tử nằm trên cuống mảnh.
• Dương xỉ: có mạch dẫn; có rễ thật, thân, lá; lá non cuộn tròn; túi bào tử nằm dưới lá; sinh sản bằng bào tử.
• Kết luận HS rút ra: Rêu và dương xỉ đều sinh sản bằng bào tử, nhưng khác nhau ở mạch dẫn. Dương xỉ có mạch dẫn nên không thể phân biệt với rêu bằng tiêu chí “có hoa” hay “có hạt”.

HS nêu được đặc điểm hạt trần (có hạt không được bọc kín trong quả) và hạt kín (có hoa, hạt nằm trong quả); giải thích được vì sao phân biệt theo tiêu chí hạt và quả, không phải theo chiều cao cây.

HS làm việc nhóm 4 theo kĩ thuật mảnh ghép: mỗi nhóm nghiên cứu một tiêu chí (hạt trần hoặc hạt kín) qua mô phỏng và trang bài học. Sau đó HS quay về nhóm ban đầu để ghép thông tin. Đối chiếu bằng mô phỏng: đổi sang tiêu chí hạt; quan sát cây thông (lá kim, nón xòe, hạt lộ rơi xuống) và cây đậu (hoa hồng, quả tách ra thấy hạt bên trong). Hoàn thành Phiếu học tập số 1 (phần B).

Kết quả trong Phiếu học tập số 1 (phần B):

• Hạt trần (cây thông): có hạt, hạt lộ ra khi nón xòe, không được bọc kín trong quả.
• Hạt kín (cây đậu): có hoa, hoa tàn thành quả, hạt nằm bên trong quả.
• Khi đổi sang tiêu chí hạt: chỉ thông và đậu có hạt; dương xỉ có mạch dẫn nhưng không có hạt.
• Kết luận: Phân biệt hạt trần và hạt kín dựa vào việc hạt có được bọc trong quả hay không, và sự có mặt của hoa.

HS vận dụng đúng các khái niệm rêu, hạt trần, hạt kín và tiêu chí mạch dẫn, hạt để trả lời câu hỏi trắc nghiệm, ghép khái niệm và nhận xét đúng sai.

HS làm việc cá nhân, sau đó đối chiếu theo cặp. Đề bài:
Câu 1: Trong bài này, rêu có đặc điểm nào? A. cây hạt trần có nón; B. thực vật không có mạch dẫn điển hình, sinh sản bằng bào tử; C. cây hạt kín có hoa.
Câu 2: Trong bài này, hạt trần có đặc điểm nào? A. không có hạt; B. mọi loài có hoa và quả; C. có hạt không được bọc kín trong quả.
Câu 3: Ghép khái niệm với đặc điểm tương ứng: rêu, hạt trần, hạt kín với các đặc điểm đã học.
Câu 4: Đúng hay sai: “Mọi thực vật có mạch dẫn đều sinh sản bằng hạt.”
Câu 5: Chọn thuật ngữ phù hợp: “có hoa, hạt nằm trong quả” mô tả ……………… (hạt trần / hạt kín / rêu).

Đáp án:
Câu 1: B. Rêu là thực vật không có mạch dẫn điển hình, sinh sản bằng bào tử.
Câu 2: C. Hạt trần có hạt không được bọc kín trong quả.
Câu 3: Rêu – thực vật không có mạch dẫn điển hình, sinh sản bằng bào tử; hạt trần – có hạt không được bọc kín trong quả; hạt kín – có hoa, hạt nằm trong quả.
Câu 4: Sai. Dương xỉ có mạch dẫn nhưng sinh sản bằng bào tử; mạch dẫn và hạt là hai tiêu chí khác nhau.
Câu 5: Hạt kín.

HS vận dụng hai tiêu chí phân loại để giải quyết tình huống dương xỉ và bác bỏ quan niệm sai về mạch dẫn và hạt; hình thành thói quen kiểm tra lại cách hiểu khi đưa ra kết luận khoa học.

Nhiệm vụ 1: Giải thích cách phân biệt cây dương xỉ với rêu trong tình huống “Cây dương xỉ có mạch dẫn nhưng không có hạt. Nên phân biệt với rêu bằng gì?” Nhiệm vụ 2: Một bạn khẳng định: “Mọi thực vật có mạch dẫn đều sinh sản bằng hạt.” Hãy bác bỏ bằng một lí do khoa học, chỉ ra một hệ quả của cách hiểu sai và viết lại kết luận đúng.

Mô hình trả lời cần đạt:
Nhiệm vụ 1: Dương xỉ có rễ, thân, lá và mạch dẫn rõ hơn; cả hai có thể sinh sản bằng bào tử. Không dùng “có hoa” vì cả hai không có hoa.
Nhiệm vụ 2: Dương xỉ có mạch nhưng sinh sản bằng bào tử. Nếu đồng nhất mạch dẫn với hạt, ta sẽ xếp dương xỉ vào cây có hạt. Kết luận sửa: có mạch và có hạt là hai tiêu chí riêng; thực vật có mạch gồm cả nhóm sinh sản bằng bào tử và bằng hạt.