Giáo án Bài 31. Thực hành: Quan sát nguyên sinh vật

HS nhận ra màu sắc đơn lẻ chưa đủ để xác định loài nguyên sinh vật; xác định được nhiệm vụ của bài thực hành.

GV chiếu hai mẫu minh họa: vật hình thoi, màu xanh, có roi; vật hình đế giày, có nhiều lông bơi. GV đặt câu hỏi: “Nếu trong kính chỉ thấy một đốm xanh, em có thể chắc chắn đó là loài nào không? Vì sao?” Sau đó GV nêu ba nhiệm vụ của tiết học: phân biệt trường nhìn, tiêu bản tạm thời và định danh thận trọng.

HS nêu được: một đốm xanh chưa đủ để kết luận loài; cần thêm hình dạng, cách vận động và thông tin về mẫu. HS ghi nhiệm vụ của tiết học vào vở: (1) trường nhìn; (2) tiêu bản tạm thời; (3) định danh thận trọng.

HS nêu được trường nhìn là vùng mẫu thấy qua kính tại một thời điểm và giải thích được mối liên hệ giữa độ phóng đại với trường nhìn.

Nhóm 4 HS dùng kính hiển vi (hoặc mô phỏng 3D NeoEdu) để lấy nét ở vật kính $10\times$, đếm số cá thể trong trường nhìn và ghi lại. Sau đó đổi sang vật kính $40\times$, quan sát và đếm lại. GV đặt câu hỏi: (1) “Trường nhìn ở $10\times$ rộng bao nhiêu? Đổi sang $40\times$ thì trường nhìn thay đổi thế nào?” (2) “Vì sao ở $40\times$ chỉ đếm được vài cá thể?” Ghi kết quả vào Phiếu học tập số 1.

Kết quả HS nêu được: trường nhìn là vùng mẫu thấy qua kính tại một thời điểm. Ở vật kính $10\times$, trường nhìn rộng khoảng $1{,}8\ \mathrm{mm}$, thường thấy khoảng 10 trùng giày. Ở vật kính $40\times$, mẫu to gấp 4 lần nhưng trường nhìn chỉ còn khoảng $0{,}45\ \mathrm{mm}$, nên chỉ còn vài cá thể. Kết luận: độ phóng đại tăng thì trường nhìn thu hẹp.

HS nêu được tiêu bản tạm thời là giọt mẫu an toàn được đậy lamen và trình bày được các thao tác chuẩn bị tiêu bản không có bọt khí.

HS nhận lọ mẫu nước do GV cung cấp, dùng ống nhỏ giọt lấy một giọt mẫu đặt lên lam kính; hạ lamen nghiêng từ một cạnh xuống (góc khoảng $45^\circ$) để tránh bọt khí. GV đặt câu hỏi: (1) “Vì sao phải hạ lamen nghiêng từ một cạnh?” (2) “Vì sao không được làm khô tiêu bản bằng nhiệt?”

Tiêu bản tạm thời là giọt mẫu an toàn được đậy lamen để quan sát. Các thao tác đúng: lấy một giọt mẫu, hạ lamen nghiêng từ một cạnh để không có bọt khí, đặt tiêu bản lên mâm kính. HS nêu được: bọt khí làm nhiễu hình ảnh; không làm khô bằng nhiệt để tránh làm hỏng mẫu và gây nguy hiểm.

HS mô tả được hình dạng, màu sắc, cách vận động của mẫu; phân biệt được chuyển động chủ động với sự trôi theo dòng nước; giải thích được định danh thận trọng.

Nhóm quan sát mẫu A, mẫu B: mô tả hình dạng, màu, cách vận động vào Phiếu học tập số 2, đối chiếu với ảnh định danh có chú thích. GV đặt câu hỏi: (1) “Làm sao phân biệt mẫu tự di chuyển với cả giọt nước đang trôi?” (2) “Vì sao chỉ nên kết luận đến nhóm?” Hướng dẫn: theo dõi nhiều vật cùng lúc; nếu tất cả trôi cùng hướng thì có thể do dòng nước.

Kết quả HS ghi trên phiếu: mẫu A có hình dạng đế giày, có nhiều lông bơi, phù hợp trùng giày; mẫu B có hình thoi, màu xanh, có roi, phù hợp trùng roi. Kết luận thận trọng: chưa kết luận tên loài, chỉ đến nhóm. HS nêu được: nếu tất cả vật cùng đi một hướng thì là do giọt nước trôi; chuyển động chủ động thường thay đổi so với vật nền.

HS vận dụng ba khái niệm để trả lời câu hỏi trắc nghiệm, đúng sai và giải quyết tình huống phân loại hai mẫu.

Bài tập 1: Trong bài này, trường nhìn có đặc điểm nào? A. kích thước thật của tiêu bản; B. vùng mẫu thấy qua kính tại một thời điểm; C. toàn bộ ao lấy mẫu.
Bài tập 2: Tiêu bản tạm thời có đặc điểm nào? A. mẫu bắt buộc phải nuôi cấy nhiều ngày; B. mẫu dùng chung với thực phẩm; C. giọt mẫu an toàn được đậy lamen để quan sát.
Bài tập 3: Ghép khái niệm với đặc điểm tương ứng.
Bài tập 4: “Chỉ cần thấy một đốm xanh là xác định chắc loài nguyên sinh vật.” Đúng hay sai?
Bài tập 5: “Dựa nhiều đặc điểm, có thể chỉ kết luận đến nhóm” mô tả thuật ngữ nào?
Tình huống (làm cặp): Dữ liệu minh họa: vật hình thoi, màu xanh, có roi; vật khác hình đế giày, nhiều lông bơi. Đề xuất nhóm phù hợp.

Đáp án: Bài 1: B. Bài 2: C. Bài 3: Trường nhìn – vùng mẫu thấy qua kính tại một thời điểm; Tiêu bản tạm thời – giọt mẫu an toàn được đậy lamen để quan sát; Định danh thận trọng – dựa nhiều đặc điểm, có thể chỉ kết luận đến nhóm. Bài 4: Sai, vì màu xanh không đủ; cần hình dạng, cấu trúc vận động và thông tin mẫu. Bài 5: Định danh thận trọng. Tình huống: Mẫu đầu (hình thoi, xanh, có roi) phù hợp trùng roi; mẫu sau (hình đế giày, nhiều lông bơi) phù hợp trùng giày; cần đối chiếu tiêu bản chuẩn, không kết luận chắc loài chỉ từ mô tả ngắn. Thang chấm tình huống: 40% xác định đúng dữ kiện và quan hệ; 40% suy luận như mô hình; 20% kết luận và điều kiện.

HS vận dụng được cách phân biệt mẫu tự di chuyển với giọt nước đang trôi và nêu được điều kiện, hạn chế của phương pháp này.

Tình huống: Trong một giọt mẫu, em thấy nhiều vật cùng trôi về một phía khi GV nhẹ nhàng dịch lamen. GV hỏi: “Làm sao em biết vật nào tự bơi, vật nào chỉ trôi theo nước?” và “Vì sao không được làm khô tiêu bản bằng nhiệt để quan sát lâu hơn?” Nhiệm vụ về nhà: viết nhật kí quan sát ngắn gọn về một mẫu do GV cung cấp, không tự nuôi cấy ở nhà.

HS nêu được: theo dõi nhiều vật; nếu tất cả trôi cùng hướng thì có thể do dòng nước; chuyển động chủ động thường thay đổi tương đối với vật nền. Hạn chế: một lần quan sát chưa đủ để kết luận; không làm khô tiêu bản bằng nhiệt vì làm hỏng mẫu và nguy hiểm. Sản phẩm về nhà: nhật kí quan sát gồm tên mẫu, điều kiện quan sát, kết quả thực tế, nhận xét và điều còn chưa chắc chắn.